17. 1. Ісік иммунологиясы

Ісік пен организмнің өзара байланысы өте күрделі (Прен, 1971).

Ісік дамуында төрт түрлі факторлар қатысады: (Г.Н. Дранник, 2003)

1. антибластомдық факторлар;

2. ісіктің иммунитетке резистенттілігі;

3. иммунитет басатын, пробластомды факторлар;

4. ісік өсуін күшейтетін факторлар.

Антибластомдық иммундық факторлар:

1. Жасушалық: Т-жасушалық – киллерлер; ЕК – және К – жасушалары; белсенген макрофагтар

2. Гуморальдық: арнайы антиденелер, ИЛ – 1, ИЛ – 2; ісік некроз факторы (ФНО); интерферондар.

Өсіп келе жатқан ісік иммунитетке тұрақтылық дамытып иммундық жүйесінің бақылауынан шығып кетеді.

Ісіктің имунитетке резистенттілік факторлары:

1. ісік антигендерінің нашар иммуногендігі;

2. иммунитетке тұрақты жасушалардың пайда болуы;

3. HLA жүйесінің 1 класс антигендерінің экспрессиясын жоғалтуы;

4. ісік антигендерінің ертінді түрлерінің шығуы;

5. ісік жасушаларының үстінде әр түрлі өсу факторларының рецепторларының экспрессиясы;

6. антигендерінің жиі өзгеріп отыруы;

7. апоптозға тұрақтылық дамуы, ФНО-ға рецепторлардың жоғалуы; мембранада Fasil-дің пайда болуы.

8. ісік жасушалары ИЛ-6, ИЛ-10. ФНО өндіруі.

Ісік өсуінің белгілі бір кезеңінде организмнің иммундық жүйесі өз иммунитетін басатын, ісіктің өсуін белсендіретін пробластомдық факторларды шығара бастайды.

Иммунитет басатын пробластомдық факторлар:

1. макрофагтар мен лимфоциттер өндіретін тежегіш заттар;

2. блок беретін антиденелер;

3. айналымдағы иммунды комплекстер (ЦИК)

4. простагландиндер, ПГЕ2

5. интерлейкин -10

6. бета - өсу факторының трансформациясын (TGF beta), басуы:

а) ИЛ – 12 өнімі;

б) Т – хелперлердің жетілуі;

в) цитокиндерге рецепторлардың экспрессиясы.

Ісіктің өсуін күшейтетін факторлар:

1. Макрофагтардың ісік өсуін белсендіретін фактор шығаруы;

2. Интерлейкин – 2;

3. Интерлейкин – 6;

4. Гамма – интерферон;

5. Қан тамыры эндотелийінің өсу факторы;

6. Иммундық тапшылық жағдай:

а) Т – киллерлердің жетілуінің бұзылуы.

б) антиген көрсететіп беретін жасушалар жұмысының бұзылысы.

Қалыпты жасушалардың ісік жасушаларына айналуы көптеген физиологиялық өзгерістермен жүреді:

1. жанасулық ингибициясын жоғалтады;

2. өсіп–көбею жылдамдайды;

3. клетканың антигендік қасиеті өзгереді.

Жаңа антигендер ядрода, жасуша сыртында болып, қан айналымына да түседі. Бұл антиген сол ісікке ғана арнайы болады. Қазір осы антигенді ісіктің диагностикасына пайдалану жөнінде ғылыми іздену жүргізілуде.

9-кесте. Әр түрлі ісікпен ауырған науқастардан алынған арнайы антигендер

Антигендер	Патология
Антигендер қарапайымдылығы	Обыр қарапайымдылары
Белок, молекула салмағы, 5,3 х 103 Д (т.н. Р – 53)	Қуық ісігі
Жалпақ жасушалы обыр (SCC)	өкпе, өңеш, тік ішектің жалпақ жасушалы обыры
СА 19-9	Ұйқы безінің обыры
СА 125	Аналық без обыры
СА 15-3	Емшек безі обыры

Эмбриондық ісік антигендері

Альфа - фетопротейн	Ілкі бауыр обыры, аналық бездің герминативтік ісігі, қарапайым обыры, бауыр циррозы
Эмбриондық обыр	Тік ішек, ұйқы безі обыры, сирек – асқазан, емшек безі, өкпе, жатыр, аналық без обыры
Бета хориондық гонадотропин	Жатыр, аналық және аталық бездің трофобласт ісігі

Мұндай антигендер ұрықтың қалыпты дамуында жасушалар үстінде болып өсу процесінде жоғалады. Егерде ісік дамыса антигендер жасуша үстінде қайта пайда болады. Сондықтан эмбриондық антигендерді анықтау ісік диагностикасын ерте қоюға пайданылады.

Онкологиялық ауруларды емдеудің қағидалары:

1. науқастың иммундық жүйесіне әсер етіп иммунореабилитация жүргізу;

2. ісікке әсер ету, иммунореабилитация мынандай үлгімен жүргізіледі:

1. операцияға дейінгі иммуномоноторинг – иммунитет жағдайын және арнайы ісік антигенін анықтау, керекті жағдайда иммунитет реттейтін кең спектрлі ем тағайындау

2. операциядан және химиорадиотерапиядан кейінгі иммунды бақылау (ИЛ – 10, ИЛ – 6 анықтау), детоксикация (энтеросорбция, плазмоферез), иммунограмма көрсеткіштеріне байланысты ұзақ уақыт иммунитет реттейтін ем жүргізу керек.

Бірінші рет онкологияда науқасты емдеуге Розенберг (АҚШ) интерлейкин - 2 қолданды. Қазіргі заманның иммунотерапиясы:

1. Цитокиндерді пайдалану: а) интерлейкин – 2; б) интерферондарды; в) цитокиндер қосындыларын пайдалану: (ИЛ – 2 + гамма ИНФ; ИЛ – 2 + ИЛ – 4 + ИЛ – 12; ФНО + ИЛ – 2 т.б.). Ем жүгізгенде кері әсерлері болады.

2. Иммуноциттерді пайдалану: а) лимфокинмен белсенген жасушаларды пайдалану (ЛАК); б) ЛАК + цитокиндерді; в) ісікке сіңетін лимфоциттерді пайдалану (ЛИО); г) аутолимфоцитотерапия.

3. Цитокиндерді цитостатиктермен бірге пайдалану.

4. Апликациямен пайдалану: ЛАК + цитокиндердің аздаған дозасымен.

Иммунотерапия жақсы нәтиже беретін ісіктер:

1) меланома;

2) бүйрек рагы;

3) неходжкин лимфомасы;

4) шашты клеткалық лейкоз;

5) тік ішектің рагы;

6) аналық без рагы;

7) глиома;

8) жұмсақ ұлпаның саркомасы.