36. ЖӘндіктік аллергия

Инсект-насекомое (орысша), жәндік (қазақша), инсектік аллергия-жарғаққанатты жәндіктердің шағуымен пайда болады.

Адам сенсибилизациясы жәндіктер шаққанда сілекейімен (уымен) денеге аллерген кіруімен немесе жәндіктердің денесінің қабыршақтарының тыныс алу жолдарына түсуімен дамиды. Мысалы-ара бағушыларда бронх демікпесі кездеседі.

Жәндіктер шаққанда, у аллергиялық және токсикалық әсер етеді. Көп аралар шаққанда ғана улану байқалады. Аллергиясы бар адамды ара шағуы өте қауіпті. Америкада ара шаққанда аллергиялық реакциясы бар кісі бір сағат ішінде өледі.

Жәндіктердің қабыршағы тыныс алу жолына түссе-ринит, кісіде жәндіктермен жанасулық болса-дерматит дамиды. Бір жәндіктің шағуынан кейін пайда болған ауыр реакция-аллергиялық реакция. Жер жүзінде жарғақ-қанаттылардың шағуынан 0,5% аллергиялық реакция болады. Алматы да бұл көрсеткіш-1,5% (Мошкевич), АҚШ-та-5 млн (аллергиялық реакция) және кісі өлімі жылан шағуынан 3 есе көп.

Аллергиялық реакцияны шақыратындар: қарақұрт, бүйі және басқа жәндіктер. Жәндіктер топтары: шыбын, шіркей, қандала, көбелектер личинкасы, жарғаққанаттылар (аралар, өрегендер, әрене, соналар, құмырсқалар).

Аралар-вегетариандар, тек қорғану жағдайында ғана кісіні шағады. Әренелер-жыртқыштар, басқа жәндіктерменде қоректенеді, кісіге де шабады, инфекция жұқтыруы мүмкін.

Аралар шаққанда адам денесінде араның бізгегі және уы бар қапшығы қалып қояды да, денеге у сіңіп, улану клиникасы дамиды. Араның, өрегендердің, есек араларының уы бір-біріне ұқсас. Құрамында гистамин, ацетилхолин, кинин, фосфолипаза А және В₁ гиалуронидаза бар. Ара бір шаққанда 0,3 мг у кіргізеді.

Ара шаққанда токсикалық және аллергиялық реакциялар пайда болады. Неше ара шаққанына, қанша у денеге кіргеніне байланысты улану реакциялары білінеді. Қалыпты реакция 24 сағаттан ұзаққа созылмайтын эритема мен ісікпен сипатталады. Анық реакциясы 48 сағаттан артық созылып, шаққан жерден теріге ісік жайылады. Денеге жайылған реакциясы мононеврит, энцефалит, менингит, қауіпті миастения береді.

Бір ара шақса шаққан жерде ғана реакция болады. Егерде 10 және одан көп аралар шақса, орта ауырлықты жалпы реакция дамиды: қалтырау, жүрек айну, құсу, бас ауырады. Жалпы ауыр реакция дамыса: қанда гемолиз, денеде геморрагиялар, сандырақтау, құрысу, салданулар пайда болуы мүмкін

Егерде 300-ден көп ара шақса кісі қолма-қол өледі.

Аллергиялық реакция сенсибилизациясы бар кісіні 1-2 ара шақса да дамиды. Ара бағушылардың 2%-ында сенсибилизация бар. Аллергияны удың белогы бар бөлігі шақырады. У-да антигендердің саны 2-21 дейін.

Ара шаққанда аллергиялық реакция иммуноглобулин Е-тәуелді, бірінші түрімен жүреді. Ара шағуына тұрақты ара бағушыларда иммуноглобулин G табылды. Сенсибилизациясы бар адамдардың 5%-ы құмырсқа шаққандар немесе басқа жәндіктермен жанасуда болғандар. Өткені бұлар бәрі бір топқа жатады.

Буынаяқтылар аллергиясының клиникасы уланудан ерекше: тері әртүрлі қышиды, қызарған бөрітпе (эритема) шығады, Квинке ісігі; жүрек-тамыр өзгерістері (анафилакциялық шок), тыныс алу жолынан (бронхоспазм, жұтқыншақ, көмей ісігі), асқорыту жолынан (жүрек айнып, құсу, іші ауыру, диарея) болады. Анафилакциялық шок, жұтқыншақ ісігі, көбінесе қарт адамдарда кісі өліміне әкеледі. Бас пен мойынды шаққаны өте қауіпті. Аллергиялық реакция 3 дәрежеде жүреді. Бірінші дәрежесі - жеңіл түрі: есекжем, Квинке ісігі, улану (қалтырау, дене қызуы). Екінші дәрежелі реакция: клиникасы (30%) орта ауырлықты болып - бронхтардың, ішектің, жатырдың тегіс салалы бұлшықетінің және шырышты қабықтың ісінуі білінеді. Реакцияның үшінші дәрежелі көрінісінде анафилакциялық шоктың көбінесе гемодинамикалық варианты дамиды. (20%).

Жәндіктік аллергияның диагностикасы дұрыс жиналған анамнезбен, тері сынамасымен (ара уына) қойылады. Анафилакциялық шок ара уына тері сынамасы оң, қанында иммуноглобулин Е болғанда дамиды. Ара шаққан сайын тері сынамасын қою керек. Тері сынамасының радиоаллергосорбентті тестке қарағанда ақпараттылығы жақсы.

Ара шаққан соң теріден оның бізгегін алып тастап, шаққан жерге суық, шаққан жерден жоғары қан тоқтататын бұрау қояды. Антигистаминдік дәрілерді, кортикостероидтерді, жүрек дәрісін береді. Егерде ара уына сенсибилиациясы болса, арнайы гипосенсибилизациясын жүргізеді. Уға өте жоғары сезімталдық болса, аллергеннің 10^-9 ертіндісін қолданады. Аллергенді 5 күнде бір рет егеді.

Профилактикасы. Араның шағуынан, әсіресе антигенге сенсибилизациясы бар адам, қорғану керек. Қала сыртына серуенге шыққанда ашық бояулы киімдер кимей,қош иісті косметикалық заттарды қолданбау керек. Ұзын жеңді көйлек киіп, басына орамал байлайды. Ара ұялайтын жерлерге бармай, үйдің жанында ұясы болса, бұзып, жойып жіберу жөн. Егерде ара шағып алса, бізгегін инемен немесе өткір пышақтың ұшымен алып тастайды. Қолмен қысып, шығаурға болмайды. Шаққан жерге адреналин егіп, антигистаминдік дәріні ішу керек. Бұл дәрілерді әр адам өзімен бірге алып жүреді, өткені уақыт өткізбей тез қолдану керек.

Иммунотерапияға барлығы араның 100 мкг уына тең антиген беріледі. Бұл доза екі ара бір уақытта шаққандағы уына тең. Егер науқас осы дозаны көтерсе, анафилакциялық шок болмайды. Иммунизацияны бірнеше ай бойы жүргізеді.

Ара шаққаннан кейін дамыған жедел аллергиялық реакцияны емдеу үшін әуелі адреналинді бұлшық етке егеді, содан кейін антигистаминдік дәріні қабылдайды.

Сары құмырсқаның біреуі ғана шақса, шаққан жерінде ғана реакция (есекжем, ангионевроздық ісік) болады.

Аллергиялық реакциялар жедел, баяу, кеш түрлерімен жүреді. Егерде бірнеше құмырсқа шақса, бронх демікпесі қозады, кейде анафилакциялық шок дамиды.

Қан соратын (маса, москит, қандала, бүрге) жәндіктер шаққанда, олардың сілекейімен токсикалық және аллергиялық реакциялар шақыратын заттар кіреді. Аллергиялық реакцияны шақыратын белок - F. Масаның шағуы жедел және баяу аллергиялық реакциялар тудырады.

Тарақандар-прусактар көбінесе аллергиялық дерматоз, есекжем, ринит, бронх демікпесін шақырады. Таракан аллергендері-олардың сілекейі, нәжісі, өлген таракандардың денесі. Үй шыбындары иммуноглобулин Е мен жүретін жедел аллергиялық реакция шақыра алады.