35. Дәрілік аллергия

Әртүрлі авторлардың мәліметі бойынша 10-20% ауруларда дәрілік асқынулар болады. АҚШ-та ауруханада емделгендердің 30%-ы бір асқыну береді. Дәрілік аллергия Мәскеу тұрғындарының 20%-ында, Алматыда -16%, Уфа-да - 25% болғаны анықталған.

Дәрі көтере алмаушылықтың 50%-ы дәрілік аллергия. Терапия бөлімінде емделгендердің 15%-ында әртүрлі дәрі аллергиялық реакциясы анықталған. Сарысу ауруы еккендердің 13%-ында байқалған. Медицина қызметкерлерінде дәрі аллергиясы 59%, медициналық колледж студенттерінде 9,7%. Дәріні көптеп тағайындау, полипрагмазия, дәрілердің бауыр және бүйрек функцияларының өзгерісін елемеуі, дәрілік сынамаларды дұрыс жүргізбеу, аллергиялық анамнезға жеткілікті баға бермеу дәрі аллергияларын көбейтеді.

Швед комитетінің зерттеуінде дәрі асқынулары өте жиі - терінің (25%), бауырдың (13%), тромбоэмболия (10%) және гематологиялық өгерістері пайда болады.

Дәрі асқынуларын жиі тудыратындар ішетін контрацептивтер, (25%), аналгетиктер (14%), психотропты дәрілер (12%), жүрек ауруын емдейтін дәрілер (9%). Дәрілік асқынулардың 3,2%-і кісі өліміне әкеледі, олардың 48%-ында гематологиялық асқынулар, 13%-тромбоэмболия, 9-% анафилакциялық шок, бауыр асқынулары (7%). Асқынулардың 30%-ы антибиотиктерге байланысты, олардың ішінде жиі кездесетіні кандидамикоз және дисбактериоз.

Дәрілік аллергияның диагностикасы анамнезбен, клиникаға байланысты. Тері және өршіту тесттердің реакциясы арнайы емес, сондықтан дәрі аллергиясының спецификалық диагностикасы жоқ, өйткені дәрілер жартылай аллерген болып саналады.

Дәрілік аллергияның диагностикасы бірнеше кезеңнен тұрады. Аллергиялық анамнез. Бұрын дәріге аллергиялық реакция болған ба, осы дәрімен емделді ме, аллергиялық ауруы бар ма?-деген сұрақтарға жауап алады. Емдеуге қолданатын дәрімен тері сынамасын қояды. Аллергоз болмаған, қазір аллергиялық реакциясы жоқ немесе ауыр созылмалы бауыр, бүйрек, жүрек ауруы бар науқастарға тері сынамасын қоймайды. Егерде аурудың қозған кезі болса немесе анамнезінде дәріге ауыр реакциялар болса, оларға диагностика үшін иммунологиялық тесттер жүргізіледі.

Тері аллергиялық сынамаларының түрлері: тамшылы, скарификациялы, апиликациялы, тері ішіне, прик-тест. Егер тері сынамасы оң болса, немесе бұрын оң болған болса, науқасты емдемеуге болмайтын жағдайда ғана емдеуді антигистаминдік препараттармен бірге жүргізеді.

Таблетка түріндегі дәрілерге тіл асты сынамасын жүргізеді. Таблетканы тіл астында 15 мин. ұстап, реакцияны шырышты қабықтың ісінуімен бағалайды.

Тері сынамасының псевдотеріс болуы:

• сол кезде кортикостероидтер, симпатомиметиктерді, антигистаминдік дәрілерді алып жүрсе. Бұл дәрілерді беруді тері сынамасы қоярдан 2-3 күн бұрын тоқтатады.

Тері сынамасының псевдооң, болу жағдайлары:

• дәрінің дозасы жоғары болса;

• Тері тітіркенуіне вегатативтік нерв жүйесінің дистониясы бар науқастарда сезімталдығы жоғары.

Дәрілерге қарсы жедел В-тәуелді және айналымдағы антиденелерге қарсы жедел аллергиялық реакцияларды анықтау үшін мыналарды қолданады:

• базофилдердің дегрануляция реакциясы (Шелли);

• мес клеткаларының дегрануляциясы;

• уанъе микропреципитациясы;

• спецификалық гемолиз;

• лейкоциттердің аггломерациясы;

• лейкоциттердің альтерациясы;

• РАСТ және ПРИСТ реакциялары;

• иммуноферментті анализ.

Бұлардың аллергиялық анамнезбен корреляциясы 70%. Т-клеткалық баяу жүретін реакцияларды анықтау үшін лейкоциттердің миграциясын бөгеу, лимфоциттердің бласттрансформация, розеткоқұрылу реакциялары қолданылады. Дәрі аллергиясын анықтауда лейкоцит клеткалары мембранасының аллергенмен қарым-қатынасына арналған әдісін қолданып эритроциттермен дәрінің кездесуінен пайда болған диен конъюгаттарының динамикалық өзгерісін анықтау жақсы ақпарат (70%) береді.

Дәрі аллергиясының шұғыл диагноздық әдісі-аллерген қосқанда қан ұюы. Оны аллергенсіз ұюымен салыстырады. Қан ұюының 2-3 есе баяу жүруі сенсибилизацияны көрсетеді. Сенсибилизациясы бар қан лимфоциттердің Fc-фрагментін белсендіріп гепариннің шығуын шақырады, қан ұю жылдамдығы баяулайды. Ақпараттылығы -50%.

Дәрілерге сенсибилизациясы бар Т-лимфоциттер – өте сезімтал. Дәрі аллергиясын анықтауда «ин витро» бақылау жүргізеді. Дәрімен инкубациялау өткізгенде Т-лимфоциттердің азаюы дәрі қолдануға болмайтынын көрсетеді.

Анамнезді сенсибилизациямен салыстырғанда 80%дәл келеді. Аурулардың 45%-ында жалпы, 35%-арнайы IgE-көбейеді. Аурулардың 60%-ында бұрын бір дәріге реакция болғанын көрсеткен. Дәріге аллергия бар деп тексерілгендердің тек 60 пайызында ғана дәрі аллергиясы анықталған. Басқаларында тұрмыстық, бактериальдық, грибтік аллергия болған. (МошкевичВ.С.)

Дәрілер аллергия шақыратын қасиетімен әртүрлі топқа бөлінеді.

Бірінші топ дәрілері-шын аллергендер, иммуноглобулин Е синтезделіп аллергиялық реакция жүреді. Бұларға жататындар - сарысу, эндокриндік препараттар, ферменттер және басқадай белокты заттар. Бұларға жақындығы бар гаптендер, белокпен байланысқаннан кейін ғана аллерген болатындар (пенициллин, цефалоспориндер, сульфамидтер). Нағыз (шын) аллергендер жедел аллергиялық реакция шақырады. Нитрофуран топтары баяу жүретін аллергия береді. Көптеген дәрілер псевдоаллергиялық реакция шақырады (рентгенконтрасты препараттар, анальгетиктер, жергілікті анестезияға қолданатын дәрілер).

Дәрілердің белокпен байланысқаны қанда жүреді. Дәрі зауыттан жақсы тазаланып шықса, аллергиялық реакция аз болады. Сенсибилизация дәріні көк тамырға, бұлшық етке бергенде жиі. Дәріні ішкенде, аэрозольды жолмен бергенде аллергия көп болмайды. Дәріні қайталап бергенде, ұзақ емдегенде сенсибилизация дамиды. Кейде дәріні тағаммен алу сенсибилизацияға әкеледі. Тамақ өндірісінде дәріні жиі қолданады.

Созылмалы аурудың ошақтары барларда дәрі аллергиясы жиі пайда болады. Мұндай ауруларда бактериальды аллергия болғандықтан, дәрі аллергиясы тез қосылады. Дәрі аллергиясын антибиотиктер, (пенициллин, стрептомицин), В-тобының витаминдері, пиразолон тобының препараттары (аспирин, анальгин, баралгин, т.б), сульфамидтер (норсульфазол, сульфадимезин), қан айырбастайтын белоктар, анестетиктер (новокаин, дикаин), береді. Дәріге пайда болған сенсибилизация айлап-жылдап сақталады.

Дәрілік аллергияның клиникасының кейбір ерекшеліктері (Е.С. Белозеров):

1. Жалпы денеге жайылған ауру ретінде жүріп кенет басталады, қызба болуы мүмкін.

2. Организмнің бірнеше жүйесінің бір мезгілде зақымдануы;

3. Симптомдары дәрінің түріне байланысты емес.

4. Дәрі аллергиясындағы тері бөртпелері полиморфты. Олар-дақ, папула, уртикарлы, әртүрлі бөртпелер бір мезгілде шығуы немесе бір түрі екінші түріне ауысуы мүмкін.