- •1. Қазақ тілінің дауысты дыбыстар жүйесінің түркі тілдеріндегі дауыстылар сәйкестігімен байланысы.
- •4) Түркі тілдерінің морфологиялық құрылымының өзіндік ерекшеліктері
- •5)Түркітану ғылымының жеке ғылым саласы ретінде қалыптасуы
- •9. Қазақ тіліндегі қатаң дауыссыз дыбыстар және олардың қыпшақ тобы тілдерімен сәйкестік құрауы
- •11. Қазақ тіліндегі ұяң дауыссыз дыбыстар және олардың қыпшақ тобы тілдерімен сәйкестік құрауы
- •12. Етістіктің өткен шақ тұлғаларының тарихи қалыптасуы.
- •13. Хх ғасырдағы түркітану саласындағы жетістіктер
- •14.Етістіктің осы шақ тұлғаларының тарихи қалыптасуы
- •15. Қазақ тіліндегі үнді дауыссыздардың қыпшақ тобы дауыссыздар жіктелісіндегі орны
- •16. Түркі тілдерін зерттеуде қолданылатын әдіс – тәсілдер
- •17. Етістіктің етіс категориясы тұлғаларының тарихи қалыптасуы
- •18. Сингормонизм заңдылығы, буын және екпін
- •19. Түркі тілдерін зерттеуде қолданылатын реконструкция тәсілі
- •20. Түркі тілдеріндегі еріндік дауыстылардың сәйкестігі
- •2. Ü ≈ ö сәйкестiгi: *ül ≈ *öl → üles ≈ ölöč «үлес»;
- •3. Ö ≈ ü сәйкестiгi: ög ≈ üg → ügej «шеше, ана», «өгей»;
- •4. Ö ≈ o сәйкестiгi: ög ≈ oj «ой»;
- •5. Ö ≈ э сәйкестiгi: öl ≈ эl «өл»;
- •26. Етістіктің көсемше тұлғаларының тарихи қалыптасуы
- •33. Үстеу және оның сөзжасам жүйесі
- •34. Радлов пен Корштың классификациясы
- •35. Сілтеу есімдіктерінің тарихи қалыптасуы
- •36. Ретроспективті және проспективті бағыттар
- •37. Түркі тілдері туралы орта ғасырда жазылған еңбектердің қазақ тілінің тарихын зерттеудегі маңызы.
- •38. Түркологиялық зерттеулерде тарихи-салыстырмалы, типологиялық және ареалдық әдістерді кешенді пайдаланудың маңызы.
- •39. Алтай дәуірі және «Алтай гипотезасы» туралы түсінік.
- •40. Түркі тілдерін топтастыру мәселесі: в. А. Богородицкийдің, а. Н. Самойловичтің, и. Рамстедтің классификациялары
- •42) Үстеу және оның қосымшалары
- •43) Түркі тілдерін топтастыру мәселесі: с.Е.Маловтың және н.А.Баскаковтың классификациялары.
- •44) Қазақ тілінің халық тілі, ұлт тілі болып қалыптасуының тарихи кезеңдері.
- •3. Көне түркі дәуірі (V-х ғ. Аралығы).
- •4. Орта түркі дәуірі (х-хv ғ. Аралығы)
- •6. Ең жаңа дәуір (хх ғ. Басынан бастап бүгінге дейін)
- •45. Есімдік және оның түрлерінің тарихи қалыптасуы
- •46. Батыс хун тілдері жіктелісі
- •47.Түркі тілдері дамуының орта орта түркі дәуірі
- •48. Сұрау есімдіктерінің таррихи қалыптасуы
- •53. Тіл дамуындағы заңдылықтардың сөздің морфологиялық құрамына тигізетін әсері
- •56. Түбірлер мен қосымшалардың синкретизм жүйесі
- •61 Сұрақ. Орхон-Енисей, Талас-Шу жазба ескерткіштері тілі мен қазіргі қазақ тілі арасындағы дыбыстық сәйкестіктер
- •62 Сұрақ. Фонетикалық заңдылықтыр, буын және екпін
- •63 Сұрақ. Сөз құрылысының агглютинацияғабайланысты ерекшелігі
- •64 Сұрақ. Сөздерді сөз таптарына бөлу тарихы
- •65. Түркі тілдеріндегі үндестік заңы
- •66. Сан есімнің басқа сөз таптарынан айырмашылығы
- •67. Сөздердің морфологиялық кластарға жіктелуінің тарихи-тілдік негіздері
- •68. Түркі тілдеріндегі фузия
- •69. Кейбір сан атауларының этимологиялық негізі
- •70. Есімдіктердің қалыптасу, даму жолы
- •71. Зат есім және оның категорияларының өзіндік ерекшеліктері
- •73. Көне түркі тіліндегі есімдіктер жүйесі.
- •75. Қазақ тілінің дамуындағы дыбыс өзгерістері (протеза, эпентеза, элизия, редукция).
- •80 Сурак Салыстырмалы тарихи адисти колданудын басты шарттары
- •83. Септік категориясының тарихи қалыптасуы
- •84. Сын есімнің қалыптасуында адъективтену процесінің атқарған рөлі
- •85. М. Қашқаридың, в. В. Радловтың, ф. КОрштың, а. Н. Самойловичтің, в. А. Богородицкийдің классификациялары
- •86. Сын есім жасайтын жұрнақтар.
33. Үстеу және оның сөзжасам жүйесі
Ескерткіштер тілінде үстеулер зат пен құбылыстың, қимыл мен іс-әрекеттің мекенге, мезгілге, шартқа, мөлшер мен көлемге қатысты әр түрлі қалпын, жай-күйін және сынының белгілерін білдіреді. В.М.Насилов Орхон, Енисей ескерткіштері тіліндегі үстеулер дербес лексикалық категория деңгейіне әлі жете қоймаған, даму, жетілу үстіндегі сөз тобы екенін көрсетеді
А.Н. Кононов көне түркі ескерткіштері тіліндегі үстеулердің сөзжасамдық жүйесінің төрт түрлі амалын көрсетеді: 1) арнайы аффикстер жалғану арқылы; 2) септік жалғаулары және көсемшенің жұрнақтары арқылы; 3) екі не одан көп сөздердің өзара кірігуі негізінде; 4) адвербиализация үдерісінің нәтижесінде.
Ғ.Айдаров Тоникуқ ескерткіші тіліндегі негізгі үстеулерге tеg «ұқсас», öŋ «ерте», ök «дәл, тек» лексемаларын, туынды үстеулерге еbgеrü «үйге қарай», küntüz «күндіз», örtčе «өрттей», іčrе «ішке» сөздерін жатқызады.
Ескерткіштер тіліндегі үстеу тудыратын қосымшаларды қазақ тіліндегі үстеу қосымшаларымен салыстырсақ, қазақ тілінде көне түркі тіліндегі қайсы бір қосымшалардың кездеспейтінін, кейбірінің дәл сол қалпын сақтағанын, я болмаса дыбыстық азды-көпті өзгерістерге түскенін төмендегі кестеден байқауға болады:
Үстеу тудыратын қосымшалар |
||
№ |
VІ-IXғасыр ескерткіштері тілінде |
Қазақ тілінде |
1 |
-γаru, -gеrü. ilgerü→il+gerü «ілгері», birgeru→bir+geru «бері қарай (оңға қарай)», qurїγaru→qurї+γaruь «кейінге қарай», jїrγaru→jїr+γaru «солға қарай» |
-γаrï/-gеrі:ilgeri→il+geri, žoγarї→*žo+γarї.
|
|
Ø |
-qаrï/-kеrі: tïsqарï→tïs+qаrï, іškеrі |
2 |
-ŋаru/-ŋеrü: ortusїŋaru→ortusї+ŋaru «ортасында», jontïŋaru «жылқысына қарай», ebiŋerü «үйіне қарай»: |
Ø |
3 |
-rа, -rе, -rü: аsrа→ аs+rа«астыда, төменде», ičire→iči+re«іші», tašra→tašra+ra«тысы, сырты» |
-rі (kеrі→*kе+rі) |
4 |
-jа, -jе-:qurïja→qurï+ja «батыста» birije→biri+je «оңы, оң жақта», jїraja→jїra+ja «солы, сол жақта» |
Ø |
5 |
-а,-е:üzе→*üz+е «үстіде», еkіn аrа→ еkіn *аr+а «екеуінің арасында» |
-а,-е |
6 |
-čа,- čе:оtčа→оt+čа «отша (от сияқты)», bоrčа→*bоr+čа «боранша (боран сияқты)» tаγča→tаγ+ča«таудай» subčа→sub+čа «суша»: |
-šа/-šе:bаlаšа→баlа+šа (балаша қуану), ijtšе→ijt+šе (итше ырылдасу), еrеkšе→еrеk+šе, еkеkšе→еrkеk+šе (еркекше киіну), оŋаšа→*оŋа+šа, |
7 |
-tï/-tіtükеtі→ *tükе+tі«түгел» edgüti→edgü+ti«жақсылап, мұқият» |
Ø |
8 |
-lа/-lеbіrlе→bіr +lе«бірге» |
-lа/-lе (bіrlеsіp→bіr+lе(sіp) |
9 |
-tеg>tеg «тек, текті, тектес»: böriteg→böri+teg«бөрідей», qojteg→qoj+teg«қойдай»,körmesteg→körmes+teg «көрместей», bilmezteg→bilmez+teg «білместей» |
-dаj/-dеj,-tаj/-tеj: böridej→böri+dej, qojtdaj→qoj+daj,körmestej→körmes+tej, bilmestej→bilmes+tej.
|
10 |
-сег,-сïγ: čïγödsеg→öd+sеg «уақытша, белгілі бір уақытта», аdïnčïγ→ аdïn+čïγ«айрықша, ерекше» |
Ø |
11 |
-qu,/-kü,-qï/-kі,- γï/-gü: bаšγu→bаš+γu «басқы»,körgü→kör+gü «бағынышты»
|
-γï/-gі, -qï/-kі:аlγаšqï→аlγаš+qï, bаsqï→bаs+qï, žаzγï→žаz+γï,kеškі→kеš+kі, sоŋγï→sоŋ+γï |
12 |
-ïn,/-іn, -ün/-un:qоpïn→qоp+ïn «көбісi»,küzün→küz+ün «күзде»,jаdаγïn→jаdаγ+ïn«жаяу,жаяулап»,jаlïŋïn→jаlïŋ+ïn «жалаңаш-жалпы» |
Ø |
13 |
-dаn/-dеn, -tаn/-tеn:öŋden→öŋ+den«алдынан»
|
-dаn/-dеn,-tаn/-tеn, -nаn/-nеn:аldаn→*аl+dаn, аrttаn→аrt+tаn, аstïnаn→аstï+nаn; žоγаrïdаn→žоγаrï+dаn, tömеnnеn→tömеn+nеn, üstіnеn→üstі+nеn |
14 |
-dа/-dе, -tа/-tе:аntа «сонда, содан соң»,bunta→ bun+ta «сонда,мұнда» |
-dа/-dе, -tа/-tе:bunda→ bu(n)+da, munda→ mu(n)+da |
Жалпы түркі тілдеріндегі туынды үстеулер екі түрлі жолмен жасалатыны белгілі: бірі - сөз тудырушы жұрнақтар арқылы, екіншісі –басқа сөз таптарына тән әр түрлі сөздің кейбір көнеленген септік жалғаулары арқылы жасалады
Орхон, Енисей ескерткіштері тіліндегі туынды үстеулердің жасалуы да осы жүйеге негізделгенін көрсеткен А.Есенқұлов: «Септік жалғауларының көнеленуі арқылы бірер ғана туынды сөздер кездеседі. Бұл туынды үстеулер тұлғасы жағынан септік жалғауларына жақын болғанмен, мағынасы жағынан мүлде алыстап, септік жалғаулы сөз қалпында қабылданылмай қалыптасып кеткен үстеу ретінде танылады»24,- деп тұжырымдайды.