75. Қазақ тілінің дамуындағы дыбыс өзгерістері (протеза, эпентеза, элизия, редукция).

Әдетте, тіл білімінде протеза, эпентеза деп аталатын құбылыстар этимологиялық тұрғыдан сөз құрамында болмаған, тілдің даму барысында пайда болып, қалыптасқан дыбыстарға қатысты болып келеді. Түркі сөздері, оның ішінде қазақ сөздері де іргелес айтылған екі дауыссыздан және л, р дыбыстарынан басталмайтыны белгілі. Сырттан, басқа тілдерден енген сөздердің барлығы да тілімізде қалыптасу процесінде осы заңдылық бойынша меңгеріледі. Мәселен, қазақ тіліне бұрынырақта енген араб-парсы сөздері де, орыс сөздері де қазақ тілінің заңдылығына лайықталып, протезалық дыбыстармен қалыптасып кеткен: ырас, ырза, ірет, үстел. Протезалық дыбыс ретінде кейде ашық о дыбысы да айтылады: орыс, ораза (бастапқы түрі русь, руза).

Эпентеза немесе сөз ішінде қатар айтылуға тиіс екі дауыссыз дыбыстың арасындағы дауыстының түсіп айтылуы да қазіргі әдеби тіл құрамындағы кездесіп отыратын құбылыс. Эпентезалық дыбыстар, әсіресе, араб-парсы тілдерінен енген сөздер құрамынан көптеп кездеседі: пікір, уақыт, өмір, ресім. Орыс тілінен енген кереует, бөрене, тұрба тәрізді сөздер де эпентеза құбылысы орын алады.Байырғы қазақ сөздері ғ, г, х, һ дыбыстарынан басталмайтыны мәлім. Осы дыбыстардан басталатын сөздер қазақ тілінде әртүрлі орныққан. Көп реттерде қазақ тілі өзіне жат құбылыстан «қашып», сөз басындағы әлгі дыбыстарды түсіріп айтқан. Осының нәтижесінде қазақ тілінде Әли, Омар, Оспан тәрізді кісі аттарымен қатар әл, әзір, өмір, өкім, әскер, әкім т.б. сөздер қалыптасты. Сонымен қатар, кей сөздер құрамындағы бұрынғы дыбыс қазақ тілі заңдылығына лайықталып, қатаңдап кеткен: Қали, Құмар, Құспан, қазір, кәзір, хал т.б.

Түркі тілдеріне тән ғ, г дыбыстарының элизиясы ( буғдай – бидай, сығыр – сиыр, бігіз – біз (ине), сарығ – сары т.б.) қазақ тіліндеде торын алады: мағына – мән, мағлұм – мәлім

Түркі тілдерінде негізгі етістік пен көмекші етістік тіркесінің редукцияға ұшырауы жиі кездесетін құбылыс: келатыр, түрегел, баратыр. Қазіргі түркі тілдерінің көпшілігінде кездеспейтін көмектес септігінің жалғауы да біле, іле, білен шылауларының редукциялануы арқылы қалыптасқан. Өзі бағынышты, жетегінде айтылатын есім сөзбен бір екпінге бағынудың нәтижесінде бірле шылауы редукцияланып, қазіргі тіліміздегі –мен тұлғалы жалғауға айналған

Түркі тілдері тарихында екпіннің сөздің соңына қарай жылжуы сөз құрамында белгілі бір өзгерістердің болуына жетелейді. Екпін түспеген буындар сөз құрамында әлсіреп, көмескіленіп отырады. Мысалы: қазақ тілінде жап(ы(рақ, топ(ы)рақ, көк(і)рек т.б.

Э.В.Тенишев арғыалтай тілінде екпіннің екі түрі болғанын айтады: 1) бірінші буында әуезді және динамикалық екпін; 2) бірінші буында динамикалық, ал екінші немесе үшінші буындарда әуезді екпін⁸². Н.Поппе түркі тілдерінде бірінші буынға түсетін екпіннің динамикалық шұғыл түрі, ал екі, үш, одан да көп буынды сөздерде соңғы буынға түсетін әуезді екпін, музыкалық сарын болатынын айтады⁸³: түрік, өзбек, шор, сагай, якут, т.б. динамикалық екпін бірінші буынға, әуезді екпін соңғы буынға түседі: түрік áyàq ‘аяқ’, áyaγïm ‘аяғым’.

Түркі тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде екпін сөздің соңғы буынына түсетіні белгілі. Бұл ежелгі құбылыс емес. Түркі сөздері, негізінен, бір буынды болып, қарқынмен айтылатын қатаң дыбыстардан басталуы, сондай-ақ поэзиядағы аллитерация құбылысы, қап-қара тәрізді интенсив формаларының қалыптасуы о баста бір буынды сөздің күшті, қарқынды айтылғандығын дәлелдейді. Бұл жай тек қана түркі тілі материалдарымен емес, монғол, тіпті батыста жатқан венгер тілі фактілермен де дәлелденіп отыр. Осыған орай қазіргі қазақ тілінің мына фактісі айрықша назар аударады: бұйрық рай тұлғасы қарқынмен айтылса, соңғы буындағы екпін бір буын кейін сөздің басына ығысады.

Екпіннің соңғы буыннан алға қарай жылжуы сын есімнің интенсив формаларынан да айқын байқалады: қап-қара, сап-сары, шіп-шикі, қып-қызыл, аппақ, т.б. сөздер құрамында екпін алдыңғы күшейтпелі буынға түседі. Қазақ тілінде екпіннің алдыңғы буынға қарай жылжуы, әсіресе, лепті сөйлемдер құрамында байқалады.

Түркі тілдерінің аса ежелгі дәуірлерінде сөз (түбір сөз) бір буынды болған. Мұндай бір буынды сөздерде екпін буын құрамындағы дыбыстарды біртұтас фонетикалық комплекске біріктіріп, тұтастыратын, сөйтіп сөз (түбір) тұтастығын белгілейтін тәсіл есебінде болды. Тілдің полисинтетикалық немесе аморфтық құрылымы агглютинацияға ауысуымен бірге екпін бір буынды бірнеше түбірді бір грамматикалық топқа ұйымдастырудың тәсіліне айналды. Ондай топтың құрамындағы түбірлердің біреуі (бірінші орындағы) ғана лексикалық мағына иесі болды да, қалғандары (екінші, үшінші орындағылар) грамматикалық көрсеткіштер қызметін атқарды. Даму барысында соңғылар қосымшаларға айналды. Тілдің грамматикалық құрылымы механизмінің дамуын осылай деп шамаласақ, екпіннің кейінге қарай жылжуы сөз құрамының күрделенуімен бірге болған процесс болып табылады. Екінші, үшінші орында тұрған түбірлер қосымшаға айналып, түбірге жалғанады. Алғашқы түбір құрамына түскен екпін біртұтастықты белгілеу үшін кейінгі буынға жылжиды. Тіл дамуының бұл ерекшелігі сингармонизм заңдылығының да шығу, қалыптасу жолын байқатады. Түркі тілдері тарихын зерттеушілер сингармонизмнің шығуын сөздің мағыналық тұтастығын белгілеуден туған деп қарайды.

76. Моносиллабтардың морфонологиялық құрылымы.

77 Коптик категориясынын тарихи калыптасуы. Таппадым ренжимендершы.сурак

78 сурак Кыпшак тобы тилдериндеги тарихи дыбыстык сайкестиктер

Кыпшак тилдери ишинде ескерткиштер тилиндеги жуан а дауыстысын толык сактап калган тил- казак тили. Казак тилинин оз ишинде де тубирлес моносилабтар курамында а=е сайкестиги диалектикалык ерекшеликтерде жии ушырасады: жана=жане.айал=айел.ажа=аже. Жаудыра=жаудире. Кауза=кеузе.т.б. Ал адеби тилде аздау кездеседы:каудыра- кеудыре-каудыре. Дамыл=демил. Антала=ентеле. Шетине=сетине т.б

79сурак Казак тили жане турки тилднринин морфологиялык курылымы:

Туркологиялык зерттеулер бойынша турки тилдеринин барлык топтарына тан морфологиялык орактыктар мынадай болып келеди: 1.морфоологиялык курылыстын негизи- аффиксация. Олай болатын себебы типологиялык жагынан жалгамалы топка жатады. Мани мен кызмети ар турлыаффикстер бир-бирине кабаттасып.косарланып жалгана береды. Создин морфологиялык курылымы 3элементтен: тубир мен суфикстен жане жалгаудан куралады. Булл 3 типтен баска 4 – аралас типин де корсетеды. Ерекшеликтери: морфемалардын бир биринен жиги айкын ашылып туратындыгы.тубир морфеманын семантикалык жане грамматикалык жагынан биршама дербес колданылатындыгы.3.арбир морфема копшилик жагдайда соз курамында мотивти боолып келип белгили бир семантиканын иеси болып отыратындыгында.