61 Сұрақ. Орхон-Енисей, Талас-Шу жазба ескерткіштері тілі мен қазіргі қазақ тілі арасындағы дыбыстық сәйкестіктер

Түркi тiлдерi дамуының алғашқы кезеңiндегi (баба тіл кезеңі) консонантизмдер жүйесi жайлы негiзгi үш түрлi ғылыми болжам бар: 1. Баба түркi тiлiнде қатаң дауыссыздар да, ұяң дауыссыздар да анлаут позицияда қолданылды. Бұл бағытты қолдаушылар қазiргi түркi тiлдерiндегi таза түркiлiк бiр буынды сөздердiң басындағы консонанттардың қатаң-ұяң оппозициясы негiзiнде *k – *g (j, γ, x рефлекстерi бар), d – t фонемаларын ажыратады; 2. Түркiлiк баба тiлде – 1) бiр ғана ұяң b дыбысы, 2) b, d, g дыбыстары, 3) g, k, t, b, s дыбыстары қолданыста болған; 3. Түркiлiк баба тiлде бiрде-бiр ұяң дауыссыз қолданылмаған.

Қазiргi қыпшақ тобындағы тiлдердiң дауыссыздар жүйесi Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi тiлiндегi консонанттарға берiлген артикуляциялық, акустикалық сипаттамалық жiктемеден айтарлықтай ажыратылмайды.

Bb(Бб) фонемасы. Көне түркі тiлiнде анлаут b дыбысы жиі қолданылатын фонемалар қатарына жатады. b≈m сәйкестiгi. Көне түркi тiлiндегi анлаут b дыбысының қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi өзгерiсi b ≈ m сәйкестiктiгi негiзiнде үш-төрт сөздi ғана қамтиды, басқа сөздердегi ұяң b өз сапасын сақтаған. ben ≈ men «я»( )~ қаз., ққалп., қар, құм., қбал., ноғ. men, тат., башқ. mijn; bïņ ≈ miņ «тысяча» () ~ қаз., ққалп., ноғ. mïņ, қар. miņ, тат., башқ. meņ;

N(н), ņ(ң) фонемалары. Тiл алды n сонанты жалпы түркi тiлдерi бойынша сөз басында сирек қолданылатын фонема. Н.А.Баскаков n фонемасының қалыптасуы түркi тiлдерi консонатизмдер жүйесi дамуының екiншi кезеңiне сәйкес келетiнiн, аталған кезең сонор n дыбысы мен спирант s дыбыстарының қалыптасуымен ерекшеленетiнiн айтады Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi тiлiнде де анлаут n сирек кездеседi: анлаут жағдайда: Орх., Е., Тал. ne «не?» ~ ноғ., қар., қарқ., қаз. ne; тат., башқ. nij; neke «неге?» ~ қаз., ққалп., ноғ. nege; башқ. nijņa; ауслаут жағдайда: Орх., Е. an(ï) «бұл» Е. 25 ~ қаз., ноғ., ққалп. оnï; an(ta) «анда» ~ қаз., ққалп. on(da)/an(da); қар. an(da); an(tag) «анадай» ~ қаз., ққалп. on(daj), an(daj) – mundaj;

n≈ņ сәйкестiгi. jan ≈ jeņ/žеņ «жеңу» (ДТД, 42) ~ қаз., ққалп. žеņ, тат. jeņ, башқ. еņ. Қазақ тiлi деректерiнде де сөз соңындағы ņ ≈ n сәйкестiгi жиi кездеседi: өлең ≈ өлен, көбең ≈ көбен, қалың ≈ қалын, ертең ≈ ертен. Тарихи сөзжасам жүйесiнде n ≈ ņ сәйкестiгi фонетикалық сөзжасам қалыбы ретiнде қарастырылады. Ауслаут жағдайда: Орх., Е. aņ «ақыл» Тон. 34; aņ(la) Е. 38, aņ(aj) «ес, сана» ~ тат., қар. aņ(la); ноғ., ққалп. aņ(la); башқ. aņ(na); қаз. aņ(γar); Орх., Е. eņ «ең» КТү. 32, 44~ қаз. eņ;

Түркі тілдеріндегі q/k ≈ γ/g ≈ х ≈ h ≈ w ≈ j дыбыс сәйкестіктері тізбегінің қазіргі түркі тілдерінде түбір морфема деңгейінде де, қосымша морфема деңгейінде де кездесуі; сөздің тұлғасын ғана өзгертіп қоймай, кей жағдайда сөз мағынасына да әсер етуі; тек түркі тілдерінде ғана емес монғол тілдерінде де кездесуі сәйкестіктің күрделі фоно-морфологиялық табиғатын сипаттайды.

Jj (й) –спиранты қазақ тілінде сөздің ортасы мен аяғында қолданылады. Орта ғасыр ескерткіштері тілінде j дыбысы жиі кездеседі. Тіл ортасы j дыбысы қазіргі түркі тілдерінің де бәрінде дерлік сақталған, мысалы: әзірб., түркім., құм., қаб.-балқ., ноғ., қаз., тат., ққалп., алт., ұйғ. ajaq, түрік, гаг. ajag, өзб. ojoq “аяқ”; әзірб., түркім., ноғ., тат., қаз., ққалп., қырғ., алт. ajγïr, ұйғ., өзб. ajhïr, түрік.ajqïr “айғыр”.

Қорыта айтқанда қазіргі түркі тілдері дауыссыздар жүйесінің даму барысын көне түркі тіліне қатысты алғанда, Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi мен қазiргi қыпшақ тiлдерi моносиллабтар құрамындағы дауыссыз дыбыстар өзгерiстерiнiң кешенiн мынадай сәйкестiктер бейнелейдi:

j ≈ ž сәйкестiгi: jol≈žol «жол», jaš ≈žas «жас»;

p≈m сәйкестiгi: *piš≈*meš → pešin≈mešin «маймыл»;

b≈m сәйкестiгi: bin≈min «мiн», biņ ≈ miņ «мың»;