16. Эвалюцыя дзяржаўнага і сацыяльна-палітычнага ладу на беларускіх землях пасля ўтварэння рп

Рэч Паспалітая была саслоўнай манархіяй на чале з выбарныі каралём.

Заканадаўчым органам быў двухпалатны парламент – Сейм, які скаладаўся з сената (верхняя палата: 150 найбольш знатных феадалаў – магнаты, архіепіскапы і епіскапы, ваяводы і кагталяны) і пасольскай ізбы.

Сейм выбіраў каралеўскую раду (28 чалавек на 2 гады), якая з’яўлялася фактычным кіраўніком дзяржавы.

Ніжэйшая палата – пасольская ізба – складалася з дэпутатаў ад шляхецкіх павятовых сеймікаў. Яны склікаліся за 6 тыдняў да вялікага Сейма, выбіралі паслоў і выпрацоўвалі ім інструкцыі. У пасольскай ізбе каля 200 дэпутатаў.

Агульная (вальныя) Соймы разглядалі і прымалі пастановы ці на асобных (ізба асобна ад сената), ці на агульных пасяджэннях. Пасля зацвярджэння каралём гэтыя пастановы прымалі законную сілу. Прымаліся аднагалосна.

Але было правіла галасаванне “ліберум вета” – адзін дэпутат супраць і рашэнне не прымаецца.

У РП колькасць Сеймаў была вялікая (і кожны меў сваю назву). На адным вылучалі кандыдытуры на пасаду караля, на іншых – выбіралі, натрэціх – каранавалі…

Вальныя соймы – агульнадзяржаўныя, генеральныя – на пэўнай тэрыторыя, і павятовыя – мясцовыя.

На чале выканаўчай улады стаяў кароль, які ўзначальваў сенат, склікаў сеймы, прызначаў на вышэйшыя пасады. Яго ўлада абмедавана “залатымі шляхецкімі вольнасцямі”.

У 1573 пры абранні какралём Генрыха Валуа распрацаваныя “генрыхавы артыкулы”, па якіх кароль траціў права без згоды Сойма ўстанаўліваць новыя падаткі і пошліны, склікаць агульнае апалчэнне (паспалітае рушанне).

Калі ж кароль дзейнічаў насуперак праву і сваім абавязкам, то шляхта мела права непадпарадкоўвацца каралю і выступіць супраць яго. Гэта права шляхта ажыццяўляла шляхам склікання канфедэрацыі (саюз узброенай шляхты) ці рокашы (узброеннае паўстанне супраць караля).

Пасля падпісання акта уніі Сойм ВКЛ быў распушчаны. З агульнай колькасці дэпутатаў на Вальны Сойм толька 46 прыходзілася на ВКЛ.

Польская шляхта становіцца моцным канкурэнтам у зямельных пытанні. У ВКЛ пачалася барадзьба за былую самастойнасць (асабліва шмат зрабілі Радзівілы, Сапегі):

1. насуперак умовам з 1673 года кожны трэці Сойм пачаў збірацца на тэрыторыі ВКЛ у Гародні пад старшынствам аднаго з мясцовых дэпутатаў

2. у 1581 годзе ствараецца, а 1582 года пачынае дзейнічаць галоўны трыбунал ВКЛ

3. (!) самы моцны усплёск незалежнасці – Статут 1588 года, які скасоўваў многія пастановы уніі (14 радзелаў, 487 артыкулаў). У ім ніводнага разу не ўпамінаецца акт уніі. У 12 раздзеле адзначалася, что набываць і займаць пасады ў ВКЛ мае права толькі шляхта ВКЛ. У 3 раздзеле абвяшчалася самастойнасць ВКЛ і яго тэрытарыяльная цэласнасць. Статут быў галоўнай коыніцай права аж да 1840 года.

Аднак унія засталася. Яе вынікам стала паланізацыя і акаталічванне насельніцтва, узмацнілася запрыгоньванне сялян, княтсва ўцягнулася ў новыя войны, погоршыліся ўмовы для развіцця беларускай культуры.

У Беларусі пражывала 1,8 млн. чал. Пануючым саслоўям была шляхта. Вярхушку складалі князі і паны радныя (1% ад усіх феадалаў). Ім належалі цэлыя паветы (Сапегі, Радзівілы, Алелькавічы, Пацеі). Сярэдняя шляхты налічвала каля 16%, і 70% - дробныя. Шляхта магла валодаць зямлёй у неабмежаваных памерах на праве ўласнасці, займаць дзяржаўныя пасады, вызвалаялася ад падаткаў, мела права бяспошліннага гандлю і ёй гарантавалася недатыкальнасць асобы. Ваенная служба лічылася ганаровым абавязкам. Беззямельная альбо малазямельная шляхта была абмежвана ў правах (яе маглі судзіць, не магла займаць выбарных пасад). Прывілеяваным саслоўем было духавенства, правы вярхоў якога (метрапалітаў, япіскапаў) набліжаліся да свецкіх феадалаў, а нізоў – да простай шляхты. Пры чым саслоўныя правы не перадаваліся ў спадчыну.