14. Развіццё духоўнай культуры беларускіх зямель і яго асаблівасці. Ідэі еўрапейскага рэнесансуі выдатныя дзеячы беларускана адраджэння.

15 (14) - першая палова 17 ст – перыяд развіцця культуры, які атрымаў у Еўропе назву Рэнесанс.

Ён характэрызаваўся ўплывам свецкай навукі і мастацтва, станаўленнем нацыянальных моў, літаратур і гуманістычным светапоглядам (чалавек – прадмет вывучэння і пакланення).

Дзякуючы сцвязям з Еўропай беларуская культура пазнала ўплыш ідэй Адраджэння.

 Адукацыя

Як і ў папярэдні перыяд, захоўвала рэлігійны характар

Пры праваслаўных цэрквах і манастырах існавалі школы (царкоўна-славянская граматыка, матэматыка). Пры праваслаўных брацтвах – грамадскае аб’яднаннек прыхаджан – у Вільні, Маніл ве, Слуцку існавалі брацкія школы (земежныя мовы…) - бясплатнае

Узнікаюць пратэстанцкія школы ў Відльні і Берасце

Каталіцкія манаскія органы адкрываюць сярэднія навучальныя уставоны – калегіумы. Першы 1570 – у вільні, 1581 – у полацку, 6-7 год, толькі юнакі, рэлігійная скіраванасць.

1579 у Вільні на базе калегіума адкрыта Езуіцкая акадэмія – першая вышэйшая навучальная установа у ВКЛ (на Беларусі)

Рос попыт на кнігі. У 13-16 стагоддзях цэнртамі перапіскі кніг былі манастыры, у манастырах з’яўляліся скрыпторыі. У час ВКЛ ствараюцца кнігазборы – бібліятэкі (у Полацкаай Сафіі, у манастырах, у маганатаў Радзівілаў і Сапегаў; напрыклад Нясвіжская бібліятэка налічвала 20 тыс тамоў, сярод іх Радзівілаўскі летапіс у якім 617 каляровых малюнкаў, 6 тыс рэдкіх кніг)

Заснавальнікам кнігадругавання быў ф. Скарына (пракладна 1490 – прыкладна 1551).

У 1517-19 выдаў псалтыр і 22 кнігі бібліі. У вільні 1522 г. заснаваў першую на тэрыторыі славян друкарню і надрукаваў “Малую падарожную кніжыцу” і ў 25 г. “Апостал”

Ў 1550 – працуе пратэстанцкая друкарня у Берасці Мікалая Радзівіла Чорнага.

Першую кірылічную кнігу на старажытна-беларускай мове быдаў Будны ў Нясвіжы. Паслядоўнікам быў Цяпінскі (“евангелле” выдана на полаччыне у Цяпіне).

У 14 ст з’яўляецца летапісанне. Вядомыя летапісы:

• “Летапісец вялікіх князёў літойскіх”

• “Пахвала вітаўту”

• “Беларуска-літоўскі летапсі”

На змену гіст. Летапісу прходзяць мемуары (“Баркулабаўскі летапіс” “Дзеннік Еўлашэускага”)

1522-23 выдаецца “песня пра зубра” ў Рыме

Вышэйшым узорам старажытна-беларускай культуры з’яўляецца манументальная архітэртура.

10-13 ст . у Еуропе пануе раманскі стыль (массіўнасць, тоўстыя сцены, прыземістасць)

З прыняццем хрыціянства пачалося цагляна-каменнае будаўніцства.

Помнікі архітэктуры:

• Сафійскі сабор – полацк - 50я гг 13ст (строгая сіметрыя, 5 купалоў, фрэскі, мазаіка)

• 12 ст – спаса ефрасіньеўская царква (дойлід Іаан) – аднакупальная – там мошчы Ефрасінні полацкай

• 12 ст. – благавешчанская царвка ў Віцебску – фрэскі, лікі святых, біблейскія сюжэты – 1960 узарвана (савецкая барадзьба)

• Каложская (барысаглебская царква) – гродна – чырвоны фон цэглы, керамічныя пліткі і паліраваныя кмяні, для акустыкі у сцены умураваны збаны-каласнікі

• 13 ст. – камянец – Белая вежа – дойлід Алёкса – 30 м вышынёй, 5 ярусаў з байніцамі (звужанымі кверху).

Але ў будаўніцтсве выкарыстойвалася таксама дрэва (пабудовы не захаваліся). Захаваліся толькі мураваня збудаванні, асноўны тып - замкі:

• Ліда

• Трокі

• Гародня

• Навагрудак

У першай палове 16 ст. фарміруецца тып праваслаўнага храма з абарончай функцыяй, стыль беларуская готыка:

• Сынковічская царква

• Мураванкаўская царква

З другой паловы 16 ст. узнікае барока:

• Касцёл божага цела у Нясвіжы

Будуюцца палацава-замкавыя комплексы у Нясвіжы, Міры, Гародні. З пашырэннем Магдэбургскага права ўзнікаюць Ратушы – будынкі, у якіз засядаў магістрат (Нясвіж , Віцебск)

Мастацства

Крыж Ефрасінні полацкай (лазар Богша – 1161г.)

Іконапіс :

• Выява маці бозскакай Адзігітрыі (16 ст, Пінск і Маларыта)