32. Паўстанне 1863-64 гг.

Абумоўлена шэрагам фактараў:

1. Нацыянальна-вызваленчым рухам у Еўропе.

2. Крызісам феадальна-прыгонніцкай сістэмы

3. Рэакцыяй на рэформу 1861 г. і сялянскім рухам

4. Імкненнем нацыянальных сіл Польшчы вярнуць незалежнасць РП.

Напярэдадні паўстання былі дзве плыні:

Белыя – кансерватыўная плынь. Прадстаўлялі інтарэсы буйной буржуазііі і заможнай шляхты. Выступалі за аднаўленне РП пры дапамозе націску на урад краін Захаду. Былі супраць узброенага пашстання.

Чырвоныя – прадстаўнікі дробнай і беззямельнай шляхты. Рэвалюцыйная плынь. Уваходзілі інтэлегецыя, студэнты, гараджане і часткова сяляне (няшмат)

 Правыя – больш памяркоўныя. У іх была палавінчатая праграма: выступалі за кампенсацыю памешчыкам за зямлю у выпадку яе перадачы сялянам.

 Левыя (да іх адносіўся Каліноўскі) – рэвалюцыйна-дэмакратычная плынь. Выступалі за ліквідацыю пам ешчыцкага землеўладння, за перадачу зямлі сялянам, за саюз рэвалюцыйных сіл ў барадзьбе супраць самадзяржаўя.

Для кіраўніцтва паўстаннем у Варшаве быў створаны ЦНК (Цэнтральны нацыянальны камітэт), а ў Вільні – ЛПК (Літоўскі Правінцыяльны Камітэт).

Яшчэ да пачатку паўстання 1862-63 гг. Каліноўскі разам з Урублеўскім і Разажскім выдалі 7 нумароў мужыцкай праўды, у якім утрымліваўся заклік да барадзьбы.

Паўстанне пачалося ў ноч на 23 студзеня 1863 г. у Варшаве. 1 лютага 1863 г. ЛПК звярнуўся да насельніцтва Беларусі і Літвы з заклікам падняцца на ўзброеную барадзьбу. У канцы студзеня ўтвараюцца першыя паўстанскія атрады (Урублеўскі, Ражанскі, Серакоўскі, Звяждоўскі, Трусаў). У красавіку-сакавіку фарміруюцца арады на ўсёй тэрыторыі. Колькасць сялян была менш за 20%, што модна растлумачыць уступкамі сялянам з боку ўраду.

Найвышэйшы ўздым паўстання прыходзіцца на вясну 1863 г. У красавіку быў захоплены павятовы горад Горкі, чаму пастпрыялі студэнты мясцовага земляробчага інстэтута (у 1864 г. – інстытут закрыты).

Падаўленнем паўстання кіраваў віленскі генерал-губернатар Мураўёў (“вешальнік”). Атрады Каліноўскага дзейнічалі на Гродзеншчыне. 22 мая адбылася буйная бітва ля вёска Мілавіды Слонімскага павета. У маі паўстанне задушана на большасці тэрыторыя, а да восені практына на ўсёй.

Белае кіраўніцтва збегла ў эміграцыю. У студзені 1864 арыштавалі Каліноўскага, і 22 сакавіка 1864 г. публічна на плошчы ў Вільні пакаралі смерцю. Летам 1864 г. была ліквідавана апошняя рэвалюцыйная арганізацыя ў Наваргудскім павеце.

Па сутнасці паўстанне было дэмакратычнай рэвалюцыяй, накіраванай супраць самадзяржаўя, прыгонніцтва, нцыяльнага і сацыяльнага прыгнёту. 128 чалавек пакараны смерцю, больш за 10 тыс. сасланы на катаргу ці выселена. Закрыты Горы-Горыцкі земляробчы інстэтут, Навагрудская, Свіслацкая і некаторыя іншыя гімназіі. Уводзіўся паліцэйскі і царкоўны кантроль за выкладаннем. Аднавіўся разбор шляхты. Шэраг касцёлаў быў перададзены цакрве (бо ксяндзы ўдзельнічалі ў паўстанні). Рэформы на Беларусі праведзены са значным спазненнем і абмежаваннем.

33. Ідэялогія лібералізму, народніцкі і сацыял-дэмакратычна рух.

Нявырашанасць аграрнага пытання выклікала шырокі рух інтэлігенцыі, які атрымаў назву народніцтва. Роданачальнікі тэорыі рускага ўтапічнага сацыялізму – А.І. Герцэн і М.Г. Чарнышэўскі – прапагандавалімагчымасць пераоду Расіі ад феадалізму да сацыялізму, абмінаючы капіталізм, з дапамогай сялянскай абшчына, якая ўспрымалася як галоўная ячэйка сацыялістычнага грамадства. У народніцтве фарміраваліся два накірункі: рэвалюцыйны (неабходнасць усерасійскага сялянскага паўстання) і рэфарматарска-ліберальны (праз рэформы). Да першых адносілася створаная у 1862 г. “Зямля і воля”, якая мела гурткі на Беларусі (1877 – м. Вэлер – Мінск). Удзельнікі хаджэння ў народ з мэтай прапагнды і агітацыі: Судзілоўскі, Кавалік, Брэшка-Брашкоўская – народавольцы.

Рэпрэсіі супраць падобных арганізацый прымусілі “Зямлю і волю” перагледзець сваю тактыку. У 1879 г. адбываецца раскол на “Чорны перадзел” (адмова ад палітыкі барадзьбы, мэта: дабіцца перадзелу зямлі памешчыкаў) і “Народную волю” (узмацненне палітычнай барадзьбы і індывідуальны тэрор. Апошняя ў Мінску ў 1881 г. арганізавала падпольную друкарню.

1 сакавіка 1881 г. уражэнцам Мінскай губерні быў забіты Аляксандр ІІ. У 1882 г. была створана “Паўночна-заходняя арганізацыя” “Народнай волі”, але яе удзельнікі былі арыштаваныя.

У 1884 г. з ініцыятывай аб’яднання ў агульную арганізацыю ўсіх народніцкіх гурткоў выступіла група “Гоман”, у якую ўваходзілі студэнты пецярбуржскіх навучальных устаноў. Прызналі праграму “Народнай волі”, выступалі за аб’яднанне ўсіх сіл для барадзьбы з самадзяржаўем, заявілі аб існаванні беларускай нацыі, раўнапраўі ўсіх народаў, за федэрацыю.

У 1884-90 гг. пануючым накірункам у народніцтве становіцца лібералльны: адмова ад рэвалюцыйнай барадзьбы, умацаванне сялянскага землеўладання, даць сялянам крэдыты, спыніць абеззямельванне, развіваць пад апекай урада сялянскія промыслы. Прапаганда ў газеце “Мінскі лісток”. Ініцыявалі абуджэнне цікавасці да нацыянальнай гісторыі і культуры. Фарміраванне капіталістычных адносін прывяло да з’яўлення значных кадраў рабочага класа, які распачаў стыхійную барадзьбу супраць спагнання штрафаў і за паляпшэнне матэрыяльнага становішча. На чале руху ішлі чыгуначнікі (Гомель, Баранавічы, Пінск, Мінск). У 1880-90 гг. утвараліся гурткі, якія вывучалі марксісцкую літаратуру (Мінск – Абрамовіч, Гурэвіч, Трусевіч; Гродна; Віцебск; Гомель).

Якасна новы этап пачынаецца са стварэння ў Пецярбургу у 1895 г. “Саюза барадзьбы за вызваленне рабочага класа”. У 90-я гг. сацыял-дэмакратычныя арганізацыі існуюць у Мінску, Смаргоні, Ашмянах, Пінску, Віцебску. Яны актывізуюць стачачны рух. У 1896 г. узнік Рабочы саюз Літвы. У 1897 г. у Вільні на з’ездзе прадстаўнікоў яўрэйскіх сацыял-дэмакратычных арганіхацый Беларусі створаны Бунд. Мінскія сацыял-дэмакраты стварылі Расійскую Партыю Палітычнага Вызвалення Расіі. У1898 г. у Мінску аббыўся першы з’езд сацыял-дэмакратычных арганізацый Расіі, абвясціўшы стварэнне РСДРП, створны ЦК (Радчанка, Крамер, Эйдельман). “Рабочая газета стала афіцыйных органам РСДРП. Пасля з’езда мясцовыя сцаыял-дэмакратычныя арганізацыі сталі называцца камітэтам РСДРП, а Бунд увайшоў у яе склад як аўтаномная арганізацыя.