25. Беларусь у вайне 1812 г.

Пасля перамогі Францыя над Прусіяй у 1807 годзе Напалеон і Аляксандр І дамовіліся ў тыльзіце аб утварэнні Варшаўскага княства, якае паслужыла плацдамрмам для нападу на Расію. У гэты час урад Расіі вядзе прапаганду сярод шляхты, ябяцаючы аднавіць Рэч Паспалітую. Рускі чыноўнік Чартарыйскі едзе ў Варшаву, каб атрымаць падтрымку мясцовай шляхты, але беспаспяхова (быў праект Агінскага і іншых аб адраджэнні ВКЛ).

24 чэрвеня 1812 г. 650-тыс. армія Напалеона фарсіравала Нёман у раёне Коўна і Гродна. Напалеона супрацьстаялі тры рускія арміі: Барскай дэ Толі ў раёне Вільні, Баграціён у раёне Ваўскавыска, Тормасава – Україна – Слуцк).

Першая і другая армііі адступалі, каб пазбегнуць разгрому паасобку. У Віцебску злучыцца не змаглі і наступным горадам стаў Смаленск. 16 чэрвеня занята Вільня. Адбыліся бітвы пад Мірам і вёскай Салтанаўка. Першая перамога рускіх была пад Кобрынам (але вялікай ролі не адыграла). У ліпені пад Полацкам залінуў генерал Кульнеў. Да пачатку жніўня большая частка Беларусі акупавана акрамя поўдня і Бабруйскай крэпасці.

З 16 ліпеня да 1 жніўня Напалеон у Віцебску. Яго наступленне прыпынена. Імператар прапанаваў рускаму цару пачаць мірныя перагаворы, але адказу не атрымаў і вырашыў ісці на Маскву. Між тым Першая і Другая арміі злучыліся пад Смаленскам. Адбылася Смаленская бітва, а 26 жніўня – Барадзінская. Нягледзячы на вялізныя страты зыход бітвы быў няпэўны (ніхто не перамог, ніхто не прайграў).

Жыхары Беларусі да французаў аднесліся неадназначна. Шляхта сустракаля французаў як вызваліцеляў ад Расіі і спадзявалася на аднаўленне Рэчы Паспалітай. У Вільні Напалеон утварыў урад. Гэта была Камісія часовага праўлення ВКЛ. На французскі манер тэрыторыя дзялілася на дэпартаменты і падпрэфектуры. Просты народ (у асноўным сяляне) чакалі скасавання прыгону, як гэта было зроблена ў Польшчы. Але рэліі вайны штурхалі на барадзьбу. Вайна набывала характар грамадзянскай, бо жыхары аказаліся па два бакі змагання (сяляне падтрымалі рускіх, шляхта – французаў).

Пасля таго як арміі злучыліся Кутузаў стаў галоўнакамандуючым і з мэтай захавання арміі прыказаў пакінуць Маскву, якая была занята французамі.

У Маскве Напалеон зноў звярнуўся з прапановай аб міры. (але там пачаўся мор, голад…) Аляксандр маўчаў. Напалеон пакідае Маскву. Адступае зноў па Смаленскай дарозе, спустошанай да таго. У кастрычніку вызвалены Полацк, Віцебск. Канчатковы разгром адбыўся пры пераправе цераз Бярэзіну, дзе загінула 30 тыс. французаў, іх армія перастала існаваць.

Наступствы вайны. Загінула 500 тыс. чалавек. У нарадах колькасць зменшылася ў два-тры разы. На палову сказаціліся пасяўныя плошчы і пагалоўе жывёлы. Сяляне, якія ваявалі на баку рускай арміі не былі вызвалены ад прыгону (выключэнне – сяляне вёскі Жарцы – 57 душ –цар выкупіў з прыгону), у той час, як шляхце, якая здрадзіла, маніфестам 12 снежня 1812 г. была аб’яўлены і дараваны “прошедшие заблуждения”.

26. Грамадска-палітычнае жыццё ў першай палове 19 ст.

У 1810 – 20-я гг. узмацніўся грамадска-палітычны рух, які развіваўся пад уплывам рэвалюцыйнах падзей у Еўропе, Расійскай рэвалюцый думкі і польскіх нацыянальна-вызваленчых ідэй.

Першай тайнай арганізацыяй стала Вілеская асацыяцыя (1796-97) – дзейнічала ў Віленскім універсітэце, Мэта: Аднавіць РП і Канстытуцыю 3 мая.

Таварыства філаматаў (=прыхільнікі ведаў) (1817) –Віленскі ўніверсітэт, найбольш вядомыя дзеячы: Міцкевіч, Чачот і Зан; утвараюцца філіяла – Прамяністы і Саюз літаратараў; мэты: спачатку асветніцка-культурныя мэты аднаўлення Канстытуці і адмену прыгону.

Таварыства Аматараў навук (1819) – Свіслацкая гімназія, ідэі волі і роўнасці.

Таварыства Філарэтаў (=аматары дабрачыннасці) (1820) – аднаўленне РП і адмена прыгону.

Таварыства ваенных сяброў (1825) – гродзеншчына - Ігельстром. Спроба падняць паўстанне – падаўлена. Беларусь становіцца арэнай дзенасць дзекабрыстаў, Мураўёў – кіраўнік паўночнага таварства – і Мінску напісаў першы варыянт сваёй канстытуцыі.

Дэмакратычнае таварыства. (1836) – Ф. Савіч – Вілескі медыка-хірургічны універсітэт.; адмена прыгону, вызваленне сялян з зямлёй і права народаў на самастойнасць.

Паўстанне 1830-31 гг. пачалося у Варшаве шляхецкімі рэвалюцыянерамі.

У паўстанні было дзве плыні:

1. Кансерватыўна-арыстакратычная – Чартарыйскі – імкнуліся, абапіраючыся на армію Польшчы і дапамогу Еўропы, дабіцца незалежнасці РП ці шырокай нацыянальнай аўтаноміі.

2. Дэмакрытачная – Лялевель – лозунгі буржуазна-дэмакратычных пераўтварэнняў.

Утвораны Віленскі Цэнтральны Паўстансскі камітэт у студзені-лютым. На тэрыторыя Беларусі паўстанне адбывалася ў красавіку-жніўні 1831. Удзельнічала 10 тыс. чалавек: у асноўным шляхта, студэнты, духавенства. Кульмінацыя – бітва за Вільню 19 жніўня 1831 г. у жніўні паўстанне падаўлена.

Наступствы паўстання для Беларусі:

1. Удзельнікі паўстання аддедзены пад суд, сасланы у Сібір, маёнткі канфіскаваныя. Пачаўся “разбор шляхты” – праверка дакументаў аб дваранскім паходжанні.

2. У 1832 створаны асобы камітэт па справах Заходніх губерняў, які ажыццяўляў мерапрыемствы па пашырэнню Расійскага ўплыву ва ўсіх сферах – пачалася русіфікацыя краю. У там ліку зачынены Віленскі ўніверсітэт (“как рассадник вольнодумства”)

3. 1839 г – на Саборы ў Полацку ўніяцкая царква аб’яднана з праваслаўнай.

4. 1840 – забаронены Статут 1588 – распаўсюджваліся расійскія законы, а таксама забаронена назва Беларусь: уводзцца “Паўночна-Зпходні край”