42. Станаўленне беларусазнаўства ў 19 ст. Фарміраванне беларускай літаратуранай мовы і нацыянальнай літаратуры

У пачатку 19 ст. пачынаецца навуковае вывучэнне Беларусі. Развіваюцца ў асноўным гуманітарныя навукі. Гісторыю і этнаграфію Беларусі як польскія так і рускія вучоныя. У сяр 19 ст. да іх далучаецца мясцовая інтэлігенцыя. Мінулдае Беларусі і Літвы даследуюць браты Тышкевічы, Нарбут і Кіркор. З сярэдзіны 19 ст. зроблены спробы напісаць граматыку бел мовы (Шпілеўскі і Мядзвецкі), але іх рукапісы не былі надрукаваны. У 1862 Аскерка выдаў у Варшаве беларускі буквар, які называўся Левантар. У другой палове 19 ст. ствараюцца буйныя працы па гісторыі Беларусі Доўнар-Запольскі, Любоўскі і Сапуновы. Вялікае значэнне мела дзейнасць шматлікіх збіральнікаў і даследчыкаў фальклору, лінгвістаў і этнографаў (Насвоіч – “Слоўнік бел мовы”, Некіфароўскі – “Нарысы простнароднаг жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў ужытку”, Карскі – тры тамы “Беларусаў”), Шэйн вывучаў побыт і мову,Раманаў выдае пяць нумароў “Беларускага зборніка”). Царызм садзейнічаў выданню гэтых навуковых праз, бо лічыў, што яны падтрымліваюць тэзіс аб рускім характары краю. Тым часам змест прац паказваў, што Беларусь – самастойны ў этнічным плане рэгіён.

Як і ў другой палове 19, у пачатку 20 ст. праводзяцца археалігічныя экспедыцыі, збіраюцца старадаўнія рэчы і старадрукі. Вывучэннем краю займаюцца Віцебская і Смаленская вучоныя архіўныя камісіі, а таксама таварыства сяброз навукі ў Вільні. Ствараюцца краязнаўчыя музеі ў Віцебск, Мінску, Гродне і Магілеве. Узнікаюць доследныя станцыі прыродазнаўчага профілю. У вывучэнне беларусі ўключаецца нацыянальная інтэлігенцыя:

Вакол рэдакціі газеты “Мунскі лісток ставраецца група аматараў беларускай гісторыі у культуры.

На старонках “Нашай нівы” 1096 – друкуецца матэрыялпа буларусазнауству

1910 г . ластоўскі выдае на беларускай мове “каротнкую гісторыю Беларусі”

Мова: агульнасць – гэта адна з самых істотных прыкмет нацыі, яна з’яўляецца не толькі сродкам чалавечых зносін, але і асновай развіцця нацыянальнай культуры і фарміравання нацыянальнай свядомасці. У 18 ст старая літаратурная мова фактычна стала мертвай. Вышэйшыя класфы і інтэлігенцыя засвоілі польскую мову і культуру. Беларуская мова ў розных дыялектапх існавала на ніжэйшым (народны) узроўні. Таму цяжкасцямі на шляху фарміравання бел літ мовы былі практычная адсутнасць уласнай нацыянальнай інтэлігенцыі, паланізатарская дзейнасць польскіх паноў і касцёла, а потым русіфікатарская палітыка. Таму яна развівалася,. Абапіраючыся на дювую мову народа.

Важнай сферай развіцця мовы з’яўляецца мастацкая літаратура, якая развівалася ў неспрыяльных умовах. Забарона на выданне польскіх кніг не дазволіла друкаваць беларускія творы на лацінскім. У якасці перўых вторцаў пачыльнікаў бел літ былі прадстаўнікі апалячанай беларускай шляхты, якія лічылі сябе палякамі. Пісалі на польскай мове. Яны мелі дэмакратычны характар, антыурадавы характар.

У пачатку 19 ст распаўсюджваецца рамантызм, для якога была характэрна арыентацыя наголас пачуццяў (А. Міцкевіч – “Пан Тадэвуш”, “Гражына”, “Дзяды”; Я.Баршчэўскі – “Шляхціч Завальня”).

Яшчэ адным накірускам быў сентыменталізм, для якоога былі характэрны культ духоўных і маральных каштоўнасцей, увага да ніжэйшых слаёў грамадства (ЯнЧачот).

У 40-я гг з’яўляецца друкаваная бел літ. “Сялянка” Дуніна-Марцінкевіча, які прызнаў існаванне бел этнасу, яго мовы і культуры

Бацькам беларускага культурнага адраджэння стаў Ф. Багушэвіч. Ён адным з першых абгрунтаваў самастойнасць беларускай мовы, стварыў у паэзіі напрамак рэалізму і народнасці (“Дудка буларуская”, “Смык беларускі”, “Кепска будзе”, “Дурны мужык, як варона”). Яго паслядоўнікамі былі Янка Лучына (пасял смерці паэта бел студэнты ў Піцеры выдалі яго сборнік “Вязынка”), Гурыновіч. У канцы 19 ст з’яўляюцца імены Каганца і Цёткі.

Пад дахамі памешчыцкіх палацаў захоўваюцца вялікія кнігазбора, адной з буйнейшых была бібліятэка у Шчорсах (20 тыс ьамоў). Адкрываюцца школьныя і грамадскія бібліятэкі, напр 1900 г. публічная біліятэка Пушкіна.

З 1906 г пачынае выходзіць адзіная ў краі беларуская газета “Наша ніва”. У 1912 г. выходзіць сатырычны часопіс “крапіва”, “саха”. І для моладзі “Лучына”. У Пецярбургу выдаецтва “загляне сонца і ў наша ваконцтва”. У Вільні ў 1913 адкрываецца бел выдавецтва і першая бел кнігарня.

У нашаніўскіперыяд (1906-1915 гг) было выдадзена каля 160 бел кніг