17. Вынікі аграрнай рэформы 1557 г. Эканамічнае і юрыдычнае становішча сялян.

Сацыяльна-эканамічнае развіццё беларускіх зямель у складзе РП было складаным і супярэчлівым: з аднаго боку ажыццяўляецца пэўная рэформа феадельнай гаспадаркі, з другога – захоўваюцца ранейшыя сацыяльна-экнамічныя адносіны.

У 1557 годзе Жыгімонт ІІ Аўгуст правёў рэформу, якая называлася “валочная памера” пад афіцыйнай назвай “Устава на валокі”. Яе асновай стала арганізацыя фальварачнай гаспадаркі (скіраванасць на рынак), уніфікацыя (выраўніванне) сялянскай павіннасці (з валокі), і павілічэння прыбыткаў казны.

Зямдя дзялілася на валокі = 1, 26 га. З кожнай валокі пэйны памер сялянскіх павіннасцей. На лепшых землях ствараліся фальваркі, якія станавіліся асноўнай формай гаспадаркі феадалаў як у дзяржаўных, так і ў прыватных маёнтках на захадзе і ў цэнтральнай частцы Беларусі.

1. У выніку рэформы разбуралася сялянская абшчын

2. Абшчыннае землекарытсанне замянялася падворным

3. Замест падворных падатскаў уводзіліся пазямельныя (з валокі)

Змяніліся катэгорыя сялян: зніклі чэлядзь нявольная, людзі пахожыя і непахожыя – зліліся ў катэгорыю прыгонных сялян (Статут 1588 юрыдычна аформіў прыгоннае права)

Сялянская гаспадарка такстама ўцягвалася ў таварна-грашовыя адносіны. Пачынаецца працэс выдзялення заможных сялян, сярэднякоў і беднякоў.

У другой палове 17 – пачатку 18 ст. Беларусь знаходзілася ў стане глыбокага крызісу. За 68 гадоў – 65 прыходзіліся на войны.

У два разы сакрацілася колькасць насельніцтва, разбураны гарады Берасце, Пінск, Гародня. Скарачаліся пасевы. Эпідэмія сыпнога тыпу. Гэты час назвалі крывавым патопам.

Нармалізацыя эканомікі пачалася з сярэдзіны 18 ст. насельніцтва павялічылася да 1,6 млн. чал. Павялічыўся попыт на смельска-гаспадарчую прадукцыю, ажывіўся гандаль. Сялян з паншчына пераводзяць на грашовы чынш. Сеяць авес, ячмень, грэску, проса; азімыя займаюць да 50% пасеваў. Шырока практыкуецца перадача маёнтка ў арэнду.

Каб узняць пустэшы пасля войнаў сялянам прадстаўляюць льготы, каб апрацоўвалі дадатковы надзел зямлі.

Акрамя трыдыцыйных павіннасцей практыкуюцца

а) талокі, гвалты – супольная праца на сенакосе, жніве

б) падводная павіннасць – перавозка грузаў

в) фарвакркі – рамонт і будаўніцства дарог

г) начная варта

д) удзел у аблавах падчас паялвання

усяго было каля 120-140 найменаванняў.

18. Развіццё гарадоў: рамяство, мануфактурная вычтворчасць і гандаль Беларусі ў складзе рп.

Войны нанеслі гарадам і мястэчкам яшчэ большыя страты, чым весцы. Гарады, якіх пацярпелі больш за ўсіх – Магілёў, Мсціслаўе, Полацк і інш. Але да канца 18 ст. большасць гарадскіх паселішчаў аднавілася.

На Беларусі налічвалася 41 горад і каля 400 мястэчак, у якіх жыло каля 370 тыс. чалавек.

Галоўную ролю адыгрывалі буйныя гарады на буйных гандлевых шляхах (Віцебск, Гродна, Мінск). Рамеснае насельніцтва ў іх складала 30-40 % ад усіх жыхароў. Колькасць рамеснікаў зменшылася з прычыны войнаў. Для многіх гараджан важным заняткам заставалася сельская гаспадарка і розныя промыслы (рыбная лоўля, сплаў лесу).

Самая вялікая група рамеснікаў – апрацоўшчыкі металаў (да 30%): кавалі, слесары, меднікі, ювеліры.

Майстры па скураным вырабе былі на другім месцы: у Мінску іх было 22% ад усіх.

А таксама рамеснікі па вырабе адзення, будаўнічых спецыяльнасцей.

Пануючае становішча ў гарадах заставалася за цэхавым рамяством, але колькасць цэхаў змяншалася. Расла колькасць рамеснікаў, якія працавалі паза межамі цэхаў і выкарыстоўвалі працу наёмных рабочых. Гэта павялічвала канкурэнцыю і вяло да разбурэння цэхавой вытворчасці.

Адначасова узрастае роля скупшчыка – пасрэдніка паміж вытворцамі і рынкам.

У 18 ст. з’яўляюцца прамысловыя прадпрыемствы мануфактурнага тыпу, заснаваныя на раздзяленні працы і ручной тэхніцы. Існавала спецыялізацыя. Для мануфактур характэрна тое, што іх адчынялі першапачаткова буйныя феадалы (магнаты), якія мелі ўсе магчымасці ў сваіх маёнтках (сыравіна і танная рабочая сіла).

Найбольш буйнымі былі шклозавод у Налібоках, люстраная фабрыка ва Урэччы, Слуцкая фабрыка шаўковых паясоў князёў Радзівілаў (1751г.), жалезаробчы завод Краптовіча ў Ашмянскім павеце. Антоні Тызенгаўз на Гарадзейшчыне і Берасцейшчыне стварыў 21 буйное прадпрыемствы: металургічны, гарматны, ружэйны заводы, суконнае, палатняная і іншыя фабрыкі. Усяго ў канцы 18 ст. было 53 мануфактуры і на іх працавала 2400 рабочых (абсалютная большасць прыгонныя).

У развіцці унутранага гандлю асноўная роля належала кірмашам. Самы буйны баў у Зэльве, Бешанковічах, Любані, Шклове. Рэгулярны гандаль ажыццяўляўся пры буйных мануфактурах.

Знешня гандаль – вываз традыцыйных тавараў: збожжа, воску, мёжу, ільну, лесу, смалы, рамесных вырабаў. Ажыццяўляўся праз Прыбалтыйскіх порты (Гданск і Рыга), а таксама пашыраецца гандаль з Украінай і Расіяй.

У 1780-я г. (1784) завершана будаўніцтва канала Агінскага (ён злучыў Неман і Прыпяць), а ў 1781 г. пачалося будаўніцтва Днепра-Бугскага.

Такім чынам, у першай палове 18 ст. Беларусь зрабіла значны крок у эканамічным развіцці. Пасля войнаў адноўлена сельская гаспадарка. Наглядаецца рост рамяства, якое перарастае паступова ў дробную таварную вытворчасць. Ствараюцца мануфактуры, якія звязваюцца з рынкам. Але аднаўленне народная гаспадаркі праходзіць на фоне феадальнай анархіі ў час панавання феадальна-прыгонніцкай сістэмы і адначасова жорсткай эксплуатацыя сялян і гараджан.