27. Паўстанне 1830-31 гг. І яго наступствы для Беларусі

Паўстанне пачалося у Варшаве шляхецкімі рэвалюцыянерамі.

У паўстанні было дзве плыні:

1. Кансерватыўна-арыстакратычная – Чартарыйскі – імкнуліся, абапіраючыся на армію Польшчы і дапамогу Еўропы, дабіцца незалежнасці РП ці шырокай нацыянальнай аўтаноміі.

2. Дэмакрытачная – Лялевель – лозунгі буржуазна-дэмакратычных пераўтварэнняў.

Утвораны Віленскі Цэнтральны Паўстансскі камітэт у студзені-лютым. На тэрыторыя Беларусі паўстанне адбывалася ў красавіку-жніўні 1831. Удзельнічала 10 тыс. чалавек: у асноўным шляхта, студэнты, духавенства. Кульмінацыя – бітва за Вільню 19 жніўня 1831 г. у жніўні паўстанне падаўлена.

Наступствы паўстання для Беларусі:

1. Удзельнікі паўстання аддедзены пад суд, сасланы у Сібір, маёнткі канфіскаваныя. Пачаўся “разбор шляхты” – праверка дакументаў аб дваранскім паходжанні.

2. У 1832 створаны асобы камітэт па справах Заходніх губерняў, які ажыццяўляў мерапрыемствы па пашырэнню Расійскага ўплыву ва ўсіх сферах – пачалася русіфікацыя краю. У там ліку зачынены Віленскі ўніверсітэт (“как рассадник вольнодумства”)

3. 1839 г – на Саборы ў Полацку ўніяцкая царква аб’яднана з праваслаўнай.

4. 1840 – забаронены Статут 1588 – распаўсюджваліся расійскія законы, а таксама забаронена назва Беларусь: уводзцца “Паўночна-Зпходні край”

28. Развіццё сельскай гаспадаркі, прамысловасці і гандлю. Рэформа п. Кісялёва. Крызіс феадельна-прыгонніцкай сістэмы

Беларусь у канцы 18 – першай палове 19 ст. была рэгіёнам, дзе панаваля буйнае дваранскае землеўладанее (3,6% памешчыкаў валодалі 50% прыгонных). У быйных латыфундыях (=буйны зяямельны надзел) колькасць прыгонных была ад 200 да 500 чалавек, утвараліся маёнткі, якія пачалі здавацца ў арэнду.

Развіццю эканомікі садзейнічаў попыт на хлеб у Заходняй Еўропе – расла таварнасць гаспадарак. Вызначаецца спецыялізацыя: поўнач – лён і больба (з 18ст.), поўдзень - цукровыя буракі, Гродзеншчына – танкарунная авечкагадоўля. У маёнтках памешчыкі ствараліпрадпрыемствы па перапрацоўцы сыравіны: суконныя, вінакурныя, цукраварныя, смалакурныя. Важнай галіной даходу быў продаж лесу. Для павелічэння таварнасці з Англіі памешчыкі выпісвалі машыны, уводзілі шматкольны севазварот, паляпшалі пароды жывёлы. Прапагандай перадавых метадаў гаспадарння займалася Беларускае Вольнае Эканамічнае таварыства, а таксама адкрыты у 1840-я гг. у Горы-Горках першы земляробчы інстытут.

Сялянскае саслоўе не было аднародным: каля 70% мелі сваю гаспадарку, карсталіся зямлёй і плацілі павіннасці; 30% не мелі гаспадаркі і працавалі на памешчыцкім двары. Сялянская гаспадарка звязвалася з рынкам: выраб тканіны, аўчыны і хатнія драўляныя вырабы.

Прамысловасць

Пашырылася маёмасная дыферэнцыяцыя сярод сялян, з’явіліся заможныя, якія арэндавалі млыны ці валодалі імі, займаліся дробным гандлям і карысталіся ў сваіх гаспадарках машыннымі прыстасаваннямі

Пэўнай крыніцай грошай былі адыходныя промыслы (працана шахтах, на сплаве лесу, на будаўніцтве чыгунак). Але ў асноўным сельская гаспадарка заставаоася натуральнай, як і раней. Ішло далейшае абеззямельванне сялян. Расла колькасць кутнікаў (не меў зямлі, жыў у куту, які адвадзіў яму гаспадар)і бабылёў (не меў нават кута). Сяляне разараліся не маглі несці павіннасці. Паншчына дасягае шасці дзен у тыдзень.

Адным з яскравых паказчыкаў крызісу было на растанне сялянскага руху (першая чвэрць 19 ст. – у сярэдзіне да 90). Аб крызісе феадальнай панскай гаспадаркі сведчыла запазычаннасць памешчыкаў у банках і зніжэнне прыбытковасці іх гаспадарак.

Прамысловасць

(цэх, мануфактура, фабрыка)

Першая палова 19 ст. – пачатак прамысловага перавароту (пераход ад ручной працы да машыннай). Але у гэты час у гарадах яшчэ вядучае месца займае рамесная вытворчасць. Прыгонная мануфактуры паступова замяняюцца капталістычнымі і выкарыстоўваюць вольнаёмную працу.

Але першыя фабрыкі і заводі былі прыгоннымі, і былі пабудавана у 1820-я гг. у маёнтках Хомск і Косава памешчыкам Пуслоўскім (гродзенская губ.),які выкарыстаў паравыя машына для вытвочасці сукна. У 1840-я гг. Ствараюцца мукамольныя заводы (у Магіілёве) і цукровыя заводы (Беліца) большасць прадпрыемстваў, як і раней, па перапрацоўцы мясцовай сыравіны (цукровая, вінакурныя, палатныя, суконныя, мукамольныя)

Аснойнай формай гандлёвых зносін былі кірмашы (Зэльва – Гродзеншчына, Бешанковічы - віцебшчына, Любавічы – магілёўшчына). Стацыянарны гандаль адбываўся ў лаўках, магазінах і карчмах. Вывозілі: шкло, мыла, паперу, спірт і інш. Прыовзілі металы і фабрычнае абсталяванне, дарагую тканіну і г.д.

Былі пабудаваны наступныя дарогі (шашы): Масква-варшава, печярбург – кіеў, масква – рыга. Гандаль па рэках Дзвіна, нёман, днепр.

Спробы рэформаў

Інвентарная (40-50-я гг) уводзяцца абавязковыяя інвентары (гаспадарчае апісанне маёнткаў з дакладнай фіксацыяй колькасці прыгонных, памераў надзелаў і павіннасцей), каб абмежаваць бескантрольную ўладу памешчыкаў. Але ў камітэтах па складанні інвентароў, таму палёгкі сяляне не адчулі.

Кісялева (рэформа кіравання дзяржаўнымі сялянамі) – 1837-41гг. Была рэфармавана сістэма кіравання дзяржаўнымі сялянамі, уведзены валасныя праўленні і суды, люстрацыя дзяржаўных маёмасцей, уніфікацыя павіннасцяў, перавод сялян з паншчыны на аброк, павышэнне плацёжаздольнасці сялян праз ліквідацыю малазямелля, “палітыка апякунства” – заснаванне магазінаў, бальніц, школ, склады запасы зерня на выпадак неўраджаю для дзяржаўных сялян.

Грашовая. Замена папяровых грошай/асігнацый на крэдытныя білеты, якія павінны былі свабодна разменьвацца на серабро. Срэбная манета стала асноўнай адзінкай абарачэння. Рэформа памагала ўмацаваць фінансы.

Гільдзейская рэформа. Пашырыла правы правы купецтва і дала магчыммасць мяшчанам, рамеснікам і сялянам набываць гільдзейскія павіннасці і займацца гандлем.

Безумоўна рэформы садзейнічалі пашырэнню таварна-грашовых адносін у гаспадарцы, аднак захавалі феадальнае землеўладанне і прыгонную сістэму. Не была вырашана праблема адставанння краіны ад заходняй еўропы. (“Касметычны рэмонт”)