9. Знешняя палітыка вкл. Барадзьба з крыжацкай агрэсіяй, набегамі ардынцаў і суперніцтва з Маскоўскай дзяржавай

знешняя палітыка вкл

Асноўныя накірункі знешняй палітыкі

• Барадзьба з крыжакамі

Яшчэ у пачатку 13 ст над Полацкай зямлёй – небяспека. Поўнач і захад – нямецкія рыцары-крыжакі, якія акупіравалі землі балтаў.

Усвараецца ордэн Мечаносцаў (гэта пра крыжакоў). У 1237 – лівонскі.

Захоплены Кукейнос – 1208 і 1209 – герсіка (герцыке). Загінуу князь Вячка. Пераможныя бітвы на Няве (1240 г. – князь алксандр неўскі) і ў 1242 на чутскім возеры (“лядовае пабоішча”) не змянілі сітуацыі. Полаччына траціла былую магутнасць (па 9-12 разоў нагод адбівала напады крыжакоў). Мінгоўг нанес парадэнне крыжакам у 1260 ля возера Дурбе і 1262 г. заключыў дамову з Аляксандрам Неўскім аб сумеснай барадзібе з рыцарамі.

Барадзьбу працягвае Трайдзен (адваёўвае Дынабург – на мяжы беларусі і латвіі). Віцень ліквідаваў пагрозу захопу Полацка і Полакц адышоў да ВКЛ. Бараніў ад крыжакоў Навагрудак стараста Давыд Гарадзенскі, які здзейсніў 40 паходаў на Прусію. І не ведаў ніводнага паражэння.

У 1348 г. пря Альгердзе войскі Вкл атрымалі перамогу над крыжакамі на рацэ Стрэве, але Вітаўт у з ягайлам уключаюцца ў вялікую вану ў 1409 г. (польшча і ВКЛ супраць крыжакоў)

15 ліпеня 1410 крыжакі разбіты пад грунвальдам. Самая вялікая бітва сэрэднявечча

• Барадзьба з мангола-татарамі

У 13 стагоддзі яны ствараюць магутную дзяржаву залатая арда (Азія, сібір, каўказ і інш, да крыма) у васальную залежнасць трапілі раздробленыя рускія землі.

Орды здзяйснялі спусташальныя набегі на Гомель, Берасце, слонім, Койданава (Дзяржынск)

Буйныя біствы: 1362 – бітва на рацэ сінія воды , Альгерд разбіў войскі трох мангольскіх ханаў (Україна адыйшла да ВКЛ)

Вітаўт у 1399 церпіць паражэнне на рацэ ворксла ў бітве з ханам Цімурам і Гедэгеем.

У другой палове 15 ст. татары крымскага занства робаць набегі (за 50 гадоў 50 набегаў)

У 1505 яны дайшлі да Мінска і Навагрудка, узялі ў палон 100 тыс. чал. У 1521 – спустошылі Слуцк і Пінск, але у адрозненні ад рускіх зямель іга ніколі не было устаноўлена

• Барадзьба з Маскоўскім княствам

Барадзьба вялася за усходнія землі. Варат адзначыць тры безвыніковыя походы Альгерда – 1368, 1370, 1372. Але Масква не была захоплена.

З пачатку 16 ст. актывізуюцца ваенныя дзеянні, у 1512-14 – барадзьба за Смаленкія землі (захоп Смаленска), а у 1514 – Аршанская бітва (гетман - Кінстанцін астрожскі выйргаў гэтую бітву) у Астрожскага было 30 тыс, а у масквы – каля 80 тыс.

10. Эвалюцыя цэнтральнай улады вкл: ад адзінаўладдзя да саслоўна-прадстаўнічай манархіі

Формай кіравання у ВКл была саслойна-прадстаўнічая манархія (адбылася эвалюцыя да яе ад адзінаўладдзя).

Гэта была адносна ўнітарная дзяржава з такімі адміністрацыйна тэрытарыяльнымі адзінкамі, як землі і часткі

Дзяржаўна апарат:

Вышэйшыя органы

1. Уладаром дзяржавы быў вялікі князь – гаспадар. Да 15 ст. улада яго практычна неабмежаваная. Ен быў кіраўніком вышэйшых дзяржаўных органаў, адміністрацыі і камандаваў узброенымі сіламі, падпісваў закандаўчыя акты, ажыццяўляў міжнародныя стасункі. Першапачатковы па традыцыі выбіраўся феадаламі княства. Пазней яго выбіралі на Радзе (з 15), а з 16 на Сойме

2. Паны Рада (Рада). Спачатку гэта дапаможны, дарадчы орган пры князю., а з 1492 – вышэшы орган дзяржаўнай улады. Уваходзілі 30-40 важнейшых асоб: Маршалак Земскі (ахоўнік этыкету і парадку пры двары, старшыня на Сойме), гетман (камандай войскамі), канцлер (кіраваў канцылярыяй, ставіў пячатку і подпіс), падскарбій (выхавальнік казны). Рада выбірала Гаспадара, ведела знешняй палітыкай, абаронай, фінансамі, судовымі справамі, справамі шляхты і раздачай зямель

3. Вальны (“вольны”) Сойм (Сейм). Орган шляхецкага прадстаўніцтва, парламент, які выконваў функцыя заканадашчай улады. Збіраўся па распараджэнні князя ці Рады. На пасяджэннях сойма удзельнічалі князь, Рада усім скаладам, асобы мясцовага кіравання, епіскапы і прадстаўнікі ад шляхты. Пытанні , я кія вырашала: выбар князя, вайна і мір, збор і мера падаткаў, суд). Галоўную ролю у рашэнні адыгрывалі Рада і магнаты(буная шляхта).

1566 праведзена рэформа адміністрацыйнага ладу: утворана 13 ваяводстваў, кожнае з якіх дзяліліся прыкладна на 5 паветау. На чале ваяводства – ваявода, які назначаўся князем.

Да мясцовых органаў адносяцца: мясцовы князь, ваявода нгамеснікі, старосты( узнач паветы), цівуны, ключнікі, параднічыя і г.д.

У 1529,66 і 88 былі прыняты Статуты – зводы прававых нормаў. Абразцы Еўрапейскага заканадаўства, напісаны на старажытна беларускай мове.

11. Фарміраванне этнічная тэрыторыя беларусаў (14-15 ст). Эканамічныя і палітычныя фактары кансалідацыя беларускага этнасу (народнасці). Асноўная канцэпцыі паходжання беларускага народа. Яго саманазвы.

У канцы 13-14 ст. пачынае фарміравацца беларускі этнас (народ). Народнасць – гэта ўстойлівая супольнасць людзей, якая характэрызуецца асаблівасцямі мовы, побыту, культуры, рыс псіхікі і самасвядомасці, што перадаюцца з пакалення ў пакаленне. Таксама агульнасць тэрыторыі.

Працэс фарміравання народнасці заняў працяглы перыяд. Гэтаму садзейнічалі наступныя фактары:

1. Палітычныя

a. Неабходнасць барадзьбы са знешнімі ворагамі

b. Аб’яднанне разрозненых зямель

c. Падначаленне адной уладзе – цэнтралізацыя дзяржавы: увядзенне адзіных законау, арганізацыя кіравання.

2. Тэрытарыяльныя

Аб’яднанне раздробленых зямель у складзе ВКЛ пад улада князя прывяло да тэрытарыяльнай кансалідацыі. Этнічная тэрыторыя ахоплівала пераважна усходне-славянскія землі, на якіх жылі нашчадкі крывічоў, дрыгавічоў і радзімічаў. Яны ўвабралі шэраг балцкіх элементаў.

Але працэс складвання народнасці ахопліваў землі сучаснай Літвы, Латвіі, Польшчы, Украіны і Расіі (князства было ад Балтыйскага да Чорнага мора).

3. Эканамічныя

a. Узмацненне гандлёва-эканамічных сувязяў

b. Складванне агульна-дзяржаўнай гаспадаркі: як сельскай так і гарадской

c. Усталяванне агульнай грашовай сістэмы і вагавых адзінак.

4. Сацыяльны

a. Кансалідацыя розных груп насельніцтва ў сацыяльныя групы, саслоуі, і ўсталяванне сувязяў паміж імі. Вялікую ролю адыгрывалі свецкія і духоўныя феадалы. Выдзяляюцца князі, паны (знатныя баяры), дробная шляхта. У гарадах жылі мяшчане, рамеснікі і гарадскія нізы. Найбольш шматлікім саслоўем было сялянства (каля 90% ад усяго насялення)

5. Канфесійны – барадзьба за веру

Да сярэдзіны 16 ст. большасць насельніцтва – праваслайная. Уплыў каталіцызму ўзрастае пасля Крэускай уніі 1385 г. асабліва ў асяродзі шляхты і магнатаў. Спробай прымірыць хрысціянскія канфесіі стала пасля Берасцейскай уніі 1596 г уніяцтва.

У 13-14 ст фармруецца новая самастойная мова са спецыфічнымі асаблівасцямі (аканнем, дзеканнем, цеканнем, цвёрдым “р”). яе статус як дзяржаўнай і ўжыванне ў афіцыйным справаводстве замацавана статутам 1588 г (трэцім) дзяржаўнай яна была да 1696 – потым польская. Пад уплывам новыз з’яў у жыцці і запазычанняў з іншых моў узнікае новая лексіка з багатай тэрміналогіяй.

Фарміруюцца спецыфічныя рысы матэряльнай культуры: тыпаў пасяленняў (мястэчкі, фальваркі, ваколіцы), жылля (хата зрубная з двумя памяшканнямі – адно з іх сенцы), прылад працы (саха, драўляная барана), народная кухня і адзенне (намітка – гал жан убор, арнак і інш).

Канцэпцыі паходжання (этнагенэзу) беларусаў

1. Фінская (аўтар Ласткоў). Т.я. на тэрыторыя беларусі назвы некаторых рэк і азёр фінскага паходжання (рэкі Свір., Дзвіна), то продкамі беларусаў маглі быць і фіны.

2. Балцкая (аўтар Сядоў). Гаворка ідзе пра балцкі субстрат (як элемент) – змяшэнне славян з балтамі прывяло да з’яўлення беларускага этнасу.

3. Крывіцкая – продкамі былі крывічы (Ластоўскі), а таксама крывіцка-дрыгавіцка-радзіміцкая (Пічэта – першы рэктар БДУ)

4. Вяліка-польская і вяліка – руская. Адмаўляюць існаванне самастойнага беларускага этнасу, беларусаў адносілі або да палякаў або да рускіх

5. Старажытна руская. Узніклі у выніку распаду Кіеўскай русі, г.н калі адбылося раз’яднанне старажытна рускай народнасці.

Паказчыкам кансалідацыі этнасу з’яўляецца самасвядомасць – гэта ўсведамленне людзьмі прыналежнасці да свайго народа. Працяглы час захоўваліся зямляцтвы, якія яб’ядноўвалі жыхароў пэўных княстваў (палачане, пінчукі, мінчане).

У дачыненні да насельніцтва ужываліся розныя этнонімы – назвы :

1. “літвіны”. Так называлі бедарусаў еурапейскія народы, палякі, рускія украінцы, а у 14-15 ст. так называлі сябе заходніх беларускіх зямель і ўсходу літвы

2. “русіны”. Абагульняючая для ўсях праваслаўных.

3. “людзі рускія” (усход беларусі і Смаленшчына)

4. “белрусцы” з 17 стагоддзя

Паступова складваецца менталітэт – склад розуму, лад мыслення і рысы характару (талеранстнасць, памяркоўнасць, працавітасць, гасціннасць, сумленнасць, патрыятызм, высокі ўзровень рэлігійнасці).

Паходжанне назвы Беларусь

1. Татішчаў – ад белага колеру льняного адзення.

2. Карцкі – ад антрапалагічнага тыпу (светлыя валасы, блакітныя вочы, светлая скура)

3. Крапівін – вялікая колькасць рэк і азёр, г. зн. чыстая вада

4. Ад назвы горада Бельск (польшча)

5. Белы = вольны, незалежны ад мангола-татараў.

6. Белы – хрысціянскі (чорны – язычніцкі)

7. Белая русь названа ў супрацьвагу Чырвонай (галіцка-валынскія землі - Україна) і Чорнай Русі (Ваўкавыск, гродна, навагрудак, слонім)

8. Расійскі даследчык Іваноў нагадвае, што розныя колеры суадносіліся з бакамі свету: поўнач - чорны, поўдзень – чырвоны, захад – белы, усход – жоўты\блакітны

Першае успамінанне пра Беларусь у дачыненні да ўласна беларускіх зямель змяшчаецца ў Іпацьеўскім летапісу і датуецца 1305 г. Спачатку “Белай Руссю” называліся ўсходне-беларускія землі. Адміністрацыйнае абазначэнне тэрмін Беларусь упершыню атрымаў у 1796 г. (створана Беларуская губерня), але з 1840 г. выкарыстанне гэтай назвы змяняецца на Паўночна-Заходні край