7. Цэнтралізатарская палітыка і умацаванне ўлады вялікіх князёў літоўскіх. Уніі з Польшчай

У 1382 Польшча застаецца без караля. Польскае каралеўства дастаецца Ягайлу, сыну ад другога шлюба Альгерда. Андрэя полацкага, старэйшага і больш здольнага, пазбавілі трона.

1385 у крэйскім замку быў падпісаны акт крэўскай уніі.

Прычыны уніі:

1. Імкненне польскіх феадалаў падпарадкаваць землі ВКЛ

2. Спроба Ягайлы атрымаць апору у саюзе з польшчай

3. Ўнешняя небяспека з боку крыжакоў для ВКЛ і Польшчы.

Па акту уніі Ягайла прымае каталіцтва, бярэ у жонк Ядвігу (ёй 13 яму 34) і займае польскі трон. Ен абязаўся аб’яднаць польшчу з ВКЛ. У 1387 г. выдае прывілеі, па якіх стварае біскупства у Вільні і адорвае яго землямі. Феадалы-католікі атрымалі значныя эканамічныя прывілеі і былі вызвалены ад шэрагу дзяржаўных павіннасцей

Наступствы уніі:

1. Распаўсюджванне каталіцства у ВКЛ (сам ягайла стаў каталіком і феадалы імкнуліся да прывілегій)

2. Нарастанне спрэчак паміж феадаламі-каталікамі і праваслаўным насельніцствам

3. Умацаванне абаронздольнасці саюза ВКЛ і Польшчы

Супраціўленне праваслаўнай знаці узначаліў стрыечны брат Ягайлы Вітаўт (сын Кейстута).

ягайла забіў кейстута і жонку , а вітаута бросіу у турму, жока вітата спасла яго праз служанку.

Шляхце ВКл удалося адстаяць самастойнасць дзяржавы: Ягайла прызнаў Вітаўта вялікім князем літ (1392-1430). У 1392 заключана Востраўскае пагадненне аб падзеле улады. (ВКЛ – вітаўту)

У гады праўлення вітаўта ВКл дасягнула найвышэйгай магутнасці. Тэрыторыя ад батыкі да чорнага мора (“ад можа да можа”) + рускія землі.

Вітаўт правеў адміністрацыйную рэформу, умацаваў цэнтральную уладу, скасаваў аўтаномныя княствы, удзельных князёў зрабіў сваімі намеснікамі.

Па Гарадзейскай уніі 1413 г. ячшэ больш пашырыліся правы каталіцкай шляхты (прывілеі: толькі феадалы-каталікі мелі права абрання караля і права займаць дзярдаўныя пасады, забараняліся шлюбы паміж праваслаўнымі і католікамі)

На унутраную палітыку моцна уздзейнічала знешнепалітычная сітуацыя. У час княжання Вітаута адбылася грунвальдская бітва (1410 г.) см №5

Пасля смерці вітаўта вялікім князем стаў малодшы брат Ягайлы Свідрыгайла (прыхільнік праваслаўя). Польшча падтрымлівае незадаволеных Свідрыгайлам феадалаў-каталікоў. Свідрыгайла уцякае у Полацк (яго хацелі забіць). Змойшчыкі вялікім князем выбіраюць Жыгімонта. Заходнія землі прызналі Жыгімонта, а усходнія захавалі вернасць Свідрыгайлу. Пачалася міжусобная вайна (грамадзянская) вайна. (1432-1436)

Спачатку перамагаў Свідрыгайла, якому дапамагалі крыжакі і Твряскі князь. Жыгімонт вырашыў прыцягнуць на свій бок праваслаўных феадалаў (2 прывілеі у 32 і 34: эканамічная роўнасць каталікоў і праваслаўных і пашырыліся палітычныя правы) => шмат праваслаўных феадалаў перайшлі на яго бок.

1435 г адбылася бітва пад Вількамірам. Свідрыгайла быў разбіты.

У выніку вайны землі панеслі матэрыяльныя страты. Загінула шмат князёў, знатных асоб і простых жыхароў.

8. Сацыяльна-эканамічнае развіцце беларускіх зямель у складзе вкл

ВКл з’яўлася фаедальнай манархіяй, дзе феадалам было забяспечана права валодання залежным насельніцтвам – сялянамі. Жыхары дзяліліся на:

1. Феадалаў-землеўладальнікаў

2. Феадальна-залежнае сялянства

Асноўнымі саслоўямі былі:

1. Шляхты (найбольш буйная з іх называлася магнатамі)

2. Мяшчане (гараджане)

3. Духавенства

4. Сяляне

У перыяд ВКл прадоўжыўся працэс фарміравання і удасканальвання феадальных адносін. Аснову эканомікі складала сельская гаспадарка, зямля. Голўным занаткам – земляробства. Права уласнасці на зямлю належала феадалам. Буйнейшы уласнік – дзяржава і князь. Акрамя дзяржаўных былі прыватныя (свецкія і царкоўныя маёнткі)

Вялікі князь надзяляў зямлёй свяіх падданых, а буйныя феадалы – сваіх васалаў. Існавалі наступныя формы надзялення: “да волі і ласкі гасподняй” (пакуль феадал хацеў), “да жывата” (пакуль жыў), “на вченасць” (з правам спадчыны)

Панская гаспадаока насіла натуральны характар (гандаль абмежаваны). Але з другой паловы 15 паглыбляецца працэс

Растуць гаравды і мястэчкі як цэнтры рамяства і гандлю. На змену панскаму двару прыходзіць фальварак (гэта гаспадарка арыентаваная на рынак).

1557 г. Жыгімонт ІІ Аўгуст правеў рэформу “валочная памера”, оба “Устава на валокі”,: зямля дзялілася на валокі = 21,36 га, і з кожнай валокі пазначаўся для сялян памер павінасцей. (селянін звычайна браў паўвалокі)

Сяляне дзяліліся на:

1. Цяглыя – выконвалі паншчыну

2. Асадныя – плацілі грошы

3. Агароднікі – збяднелыя (невялічны надзел зямлі)

4. Слугі – больш прывілеяваныя (соўчыя на паляванні, наглядчыкі і рамеснікі)

Па ступені феадальнай залежнасці дзяліліся на

1. “людзі пахожыя” мелі права пераходу

2. “людзі непахожыя”

3. “чэлядзь нявольная” = рабы

Этапы запрыгоньвання:

1. Прывілей Казіміра 4 – 1447 г. – замацаваў права феадалаў на зямлю

2. Статут 1529 – гарадам забаранялася прымаць беглых сялян .

3. Валочная памера 57 г. – замацавала сялян за валокамі

4. Статут 1566 г. устанаўліваў 10-гадовы тэрмін пошуку беглых сялян.

5. Статут 1588 г. – юрыдычна аформіў прыгоннае права, а тэрмін пошуку уцекачоў павялічыўся да 20 г.

Гарады

У 14-16 стагодзях назіраецца актыўны працэс урбанізацыі. У 1500 г. было каля 80 гарадоў з сярэдняй колькасцю насельніцтва каля 3 тыс. чал. У Полацку каля 10 тыс. Буйнымі гарадамі былі таксама Вільня, Берасце, Віцебск, Гродна, Навагрудак, Мінск. Гарады узнікалі на месцы ранейшых вёсак, ля замкаў і крэпасцей.

З’яўляюцца таксама і мястэчкі, якія набываюць рысы рамесных і гандлёвых цэнтраў. На той час ў мястэчках ад некалькі соцен да 1,5 тыс чал.

Большасць нарадоў і мястэчак – прыватныя. Асноўная крыніца папаўнення гарадоў – сяляне.

Галоўны занятак – рамяство і гандаль. Было вядома 100 рамесніцкіх спецыяльнасцей у канцы 16 ст. рамеснікі для абароны сваіх эканамічных інтарэсаў аб’ядноўваліся ў цэхі і былі манапалістамі на рынку. У цэх уваходзілі майстар (кіраваў), падмайстар (памагаты майстра, экзамен – рабіў штуку, і майстры дазвалялі адкрываць свій цэх) і вучні (чорная работа). Існавала рэгламентацыя колькасці вырабаў, цаны і г.д.

Купцы аб’ядноўваліся у брацтвы, альбо гільдыі. За мяжу яны вывозілі збожжа, лес, смалу, скуры, воск, пяньку, сала і вырабы мясцовых рамеснікаў. Увозілі сукно (дарагое), жалеза медзь волава – металы, прадметы роскашы, увелірныя вырабы, прыправы і г.д.

Магдэбургскае права – права горада на самактраванне. Гарады выходзілі з-пад юрысдыкцыі феадалаў і маглі ствараць свій орган кіравання – магістрат. Магістрат меў два органы: Рада і Лава. Узначаліваў магістрат войт. Рада выконвала адміністрацыйныя функцыі (падаткі, масты, дарогі, гандаль). Лава – судовы орган. Судзіць лаўнікам дапамагаў войт.

Былі юрыдЫкі – гэта часткі горада, на якія не распаўсюджвалася магдэбургскае права і якія знаходзіліся пад уладай феадалаў ці царквы.

Гарады, якія першымі атрымалі магдэбургскае права

1387 – вільня.

1390 – берасце

1498 – полацк

1499 – мінск