22. Беларусь у войнах (17-18 ст.)

Пасля падпісання акта уніі актывізавалася знешняя палітыка РП. Стэфан Баторый з 40-тысячным войскам змяніў ход дзеянняў у Лівонскай вайне. Быў вызвалены Полацк у 1579 г., а тэатр ваенных дзянняў быў перанесены на рускія землі. ВКЛ вярталіся ўсе землі, страчаныя падчас вайны, а таксама да яе адышла большая частка Лівоніі.

Смутны час у Рускай дзяржаве. Пасля смерці апошняга прадстаўніка Рурыкавічаў – Фёдара Іванавіча – Жыгімонт Ваза імкнуўся падтрымаць сваіх стаўленнікаў (Ілжэдзмітрыяў) на рускі прастол. Выбраны ў 1598 г. на маскоўскі прастол Барыс Гадуноўнекаторымі баярамі абвінавачнваўся у забойстве. У цяжкі час Барысовага кіравання (1601-1603 гг. – страшэнны голад) у РП з’явіўся авантурыст – бегла манах Рыгор Атрэп’еў, які некаторы час працаваў пры патрярху.Правячыя колы РП з яго дапамогай спадзяваліся распаліць у Маскоўскай дзяржаве грамадзянскую вайну і потым скарыстацца яе наступствамі: далучыць Смаленшчыну, Ноўгарад, распаўсюдзіць каталіцызм. У кастрычніку 1604 войска Ілжэдзмітрыя І уступіла ў Маскву. Гадуноў нечакана памёр, а яго сын і донка задушаны. Новы цар не паважаў рускіх традыцый, веры. В. Шуйскі, уплывовы баярын, арганізаваў паўстанне. 17 мая. 1606 г “цар” быў забіты разам з усімі палякамі, а яго жонку і бацьку быратавалі баяры. Народ не любіў Шуйскага, яго ўлада была нестабільнай. Летам 1607 г. з’явіўся новы “царэвіч” – настаўнік з Магілёва, чкі атрымаў мянушку Тушынскі злодзей, бо не здолеў захапіць сталіцу, а застаўся ў Тушыне. Шуйскі папрасіў дапамогі ў шведаў (швецыя знаходзілася ў вайне з РП). Ілжэдзмітрый забіты. У 1610 г. рускія збіраюць першае і другое апалчэнні (Дз. Пажарскі і К. Мінін у жніўні 1612 г. яны асадзілі войска РП. У 1613 г. Земскт сабор выбраў новага цара – М. Раманава. У 1617 г. Уладзіслаў зрабіў паход на цара, але захапіць Маскву не здолеў.

У 1648 г. на Украіне пачалася казацкае паўстанне на чале з гетманам Хляльніцкім, якое вылілася ў вызваленчую вайну. Ён марыў стварыць сваю дзяржаву, у межы якой хацеў уключыць паўднёвы ўсход Беларусі. На Беларусь пачаў засылаць казацкія загоны (атрады) на чале з атаманам Нябабай, Гаркушам, Галавацкім, Галотай, Крычэўскім і г.д. Запрыгнечаныя і запрыгоненыя народныя нізы падтрымалі вызваленчую барадзьбу супраць паноў. Ваенныя дзянні хутка ахапілі ўвесь поўдзень Бедарусі (Пінск, Лоеў, Мазыр, Гомель, Рэчыца, Тураў і інш.). Падаўленнем паўстання з боку дзяржавы кіраваў гетман Януш Радзівіл. Сілы былі няроўныя, нягледзячы на тое, што ў шэрагу выпадкаў атрады паўстанцаў налічвалі да 15-25 тыс. чалавек. У 1649 г. паўстанцы пацярпелі паражэнне ў бітве пад Лоевам, а таксама былі разбіты ці трапілі ў акружэнне пад Гомедем, Крычавам. У 1651 г. быў заключаны Белацаркоўскі мірны дагавор, згодна з якім казацкія загоны адводзіліся на тэрыторыю Украіны. Вялізныя абшары паўднёва-ўсходняй Беларусі былі спустошаны і выпалены.

На поўдні ў 1672 г. пачалася вайна з Турцыяй, якая захапіла значную частку Заходняй Украіны і прадыктавала ўмовы зневажальнага дагавору.. пасля некаторых перамог РП усё ж выла вымушана падпісаць перамір’е ў 1676 г., па якому ўступала Падолію і частку Павабярэжнай Украіны.

З 1654 па 1667 працягвалася вайна з Маскоўскім князствам. У 1654 г.захоплены Магілёў, Смаленск, Віцебск. Вясной 1655 г. у выніку новага наступлення рускай арміі занята Мінск, Слонім, Клецк, 31 ліпеня захоплена і спалена Вільня. Войска Радзівіла ў Ашмянскім павеце разбіта. Уся Беларусь, за выключэнне Старога Быхава, Бярэсця, Слуцка і Пінска, кантралявалася царом, які ўжо лічыў сябе самадзердцам і Белай Русі, фактычна аб’явіўшы аб далучэнні ВКЛ да Расіі. Але становішча рускіх войск было нетрывалым (народныя пашстанні, саюз ВКЛ са Швецыяй). Вынікам стала не толькі страта ВКЛ Смаленшчыны і Чарнігаўшчыны. Колькасць жыхароў у Белаарусі зменшылася больш чым на палову (з 2,9 млн да 1,35 млн). Асабліва ацярпелі ўсходнія і паўночныя паветы, у якіх засталося менш чым 1/3 частка даваеннага насельніцтва. Шмат рамеснікаў насільна вывезена ў Расію. Гарады, якія прыходзілася браць штурмам, вынішчаліся (Мсціслаў). Спустэшаныя землі (ў Віцебскай эканоміі – 74%) зусім не апрацоўваліся. Як у дэмаграфічным, так і ў эканамічным плане гэтая вайна для Белаоусі стала самай стратнай і спусташальнай.

У час Паўночнай вайны (1700-1721 гг.) РП таксама была арэнай баявых дзеянняў паміж Швецыяй і Расіяй.Карл ХІІ захапіў Вільню, Гродна, Варшаву. Восенню 1704 г. на тэрыторыі Беларусі бйная армія Пятра, да якой далучыліся атрады Радзівілаў, Агінскіх, Вішявецкіх. На працягу 1705-1706 гг. Швецкая армія спустошыла Наваргадак, Слонім, Кобрын, Нясвіж, Пінск і Слуцк. Адступаючы, руская армія спаліла Магілёў, Оршу, Віцебск.Кампаніі наступных двух гадоў праходзілі на ўсходне беларускіх землях. У 1708 г. ля вёскі Лясная адбылася бітва, вынікам якой стала перамога над 16-тыс. корпусам генерала Левенгаўпта. Канчатковая перамога была дасягнутя пасля Палтаўскай бітвы 1709 г. Карл збег у Турцыю, а Беларусь была ачышчана ад шведаўМежы РП не змяніліся, але ў гарадах стаялі рускія гарнізоны, а гаспадарка, яка яне паспела адрадзіцца, зноў ляжала ў руінах.