15. Механикалық құрамы әр түрлі топырақтардын максималды " гигроскопияльны (с.И.Долгов бойынша) [7].

Механикалық құрам	Максимадцы гигроскопиялық, %	1 Механикалық құрам	Максималды гигроскопиялық,| %
құм	0,1-1,5	Ауыр құмбалшық	6,0-6,8
қумайт	1,5-3,0	Шаңды балшық	8,0-12,0
Жеңіл құмбалшық	3,0=5,0	Ауыр балшық	12,0-18,0
Орта құмбалшық	5,0-6,0 І	І І	__ . II

Өсімдіктердің тұрақты солу ылғалдылығы

Өсімдіктердің тұрақты солу ылғалдылығы өнімді ылғалдың көрсетеді, яғни осы көлемнен төмен ылғалды өсімдіктер алмайды. Сондықтан, топырақтағы жалпы ылғал қорымен сгердің тұрақты солу ылғалдылығының арасындағы өнімді ылғалды көрсетеді. ТСЫ тура әдістермен және есептеу жолымен анықталады. Тура әдіс үшін ( С.ЯДолгов бойынша вегетациялы миниатюра әдісі астына 1 см құм қабаты салынған биіктігі 5-7 см, диаметрі 4 см алюминийлі стақанды алып, ішіне ауалы құрғақ топырақ толтырады. Содан кейін арпаның өнген 4-5 дәнін себеді де, оның бетінде капиллярлы су шыққанша астынан трубка арқылы топырақты ылғалдандырады. Топырағы бар стақанды бөлме температурасында (20-25°С) жарық бөлмеде ұстайды. Бірінші жапырақ пайда болғаннан кейін әр стақанда екі өсімдіктен ғана қалдырады. Буланып кеткен суды трубка арқылы толтырып отырады. Өсімдіктерде үшінші жапырақ пайда болғаннан кейін су бермейді, топырақтың бетіне жартылай суыған парафин ерітіндісі мен техникалы вазелин құяды (4:1 салмағынан), трубканы тығынмен жабады, Газ алмасып түру үшін суыған ерітіндіде бірнеше тесік жасайды,

Жапырақтары сола бастағанда өсімдігі бар стақанды, ауасы су буымен қаныққан (түбінде суы бар эксикатор) ыдысқа қояды. Егер өсімдіктердің тургоры қалпына келсе, оны қайтадан жарық бөлмеге қояды. Егер бумен байытыліан атмосферада 12 сағат тұрғаннан кейін клеткалардың қалпына келмесе, топырақ ылғалдылығы осы деңгейіне жеткені. Содан кейін өсімдіктерді тамырындағы топырақ кесектерімен стақаннан шығарады, топырақты басқа стақанға салып. салмағын өлпіеп, ылғалдылығын өлшеу әдісімен аныктайды.

Д.П.Федоровский ТСЫ дәлірек анықтау үшін өсімдіктерді көлемі 1 литр ыдыстарда өсіруді ұсынды, өйткені тамыр жүйесі толығырақ дамиды.

Зертханалық сабақтарда уақыт аз болғандықтан ТСЫ МГ көлемінен 1,34 аудару коэффициентін қолданып болады.

Ь.Н.Мичурин балшықты және құмбалшықты топырақтар

Р-топырақтың көлемдік салмағы. г/см³ топырақтың үлестік салмағы, г/см³.

^{Томенгі}

16, С=А,Вериго мен Л.А.Разумовз бойытна әр түрлі мсханикалық, құрамды топырақтардың тұрақты солу ылғалдылыгы.

Механикалық Тұрақты солу I Механикалық Тұрақты солу I құрамы.; ыяғалдылы К, І құрам , |

г/см³ дейін көтерілсе ТСЫ 1,5 — 2,0 теріледі. Шамадан тыс тығыздалған топырақта өсімдіктер алатын ылғал немесе қуыстық аэрацияға орын қалмайды. Нәтижесі бойынша, егер күңгірт қара қоңыр тығыздық 1,60 г/см³ болса, қатты фазаға 62% және 38% қуыстарға келеді. Тұрақты қуыстылып 20% және тұрақты солу ылғалдылық П% болса, өсімдіктер сіңіре алатын ылғал қалмайды.

д.В.Федоровскийдің айтуы бойынша, тұрақты солу ылғалдылық тек қана топырақтан ғана емес, өсімдікке де байланысты болады, өйткені ол вегетациялы кезеңінде өзгеріп отырады. Өсімдіктер өсу жағдайына лайықтанып, тамыр жүйесінің сору күшін кең аралықта езгертуге мүмкіншілігі бар.

Қазақстанның негізгі топырақтарының сің іре алмайтын ылғалдылығының көлемі жайлы келесі мәліметтер бойынша айтуға болады (11 сурет), 4 қосымша.