III Ауыспалы егістер

Тапсырма:

1 Дуыспалы егістердің ғылыми негіздерімен танысу

2. Ауыспалы егістердің әр түрлі типтерін және оларды құрастыру принциптерін оқып білу.

3. Танаптық және мал азықтық ауыспалы егістердің тәсімін құру.

4. Топырақ қорғайтын ауыспалы егістің натуралды түрін суреттеу.

5. Құрастырылған ауыспалы егістерге ауысу жоспарын және ротациялық кестелерін жасау.

1. Жалпы түсініктер және негізгі алғы даідылдардың

сипаттамасы

Ауыспалы егіс дегеніміз - ғылымға негіздеп дақылдар мен орналасу орнына және белгілі бір мерзімге қарай кезектестіріп орналастыру.

Жүйелі түрде дақылдарды және сүрі жерді кезектестіріп орналаластыруын ауыспалы егістің тәсімі деп атайды. Мысалы, Солтүстік Қазақстандағы ең кең тараған дәнді-сүрі жер ауыспалы егісінің тәсімі: 1-сүрі жер, 2-жаздық бидай, 3-жаздық бидай, 4-арпа. Дақылдардың уақыт бойынша алмасуы, олардың белгілі бір танапта жыл сайык ауыспаліл егістің тәсіміне байланысты алмасып тұруын көрсетеді. Ауыспалы егістің бүкіл танаптарынан дақылдардың және сүрі жердің өтуі олардың территория бойынша алмасуын бейнелейді.

Дақылды ұзақ уақыт бір танапта ғана өсіруі ауыстырылмайтын егіс деп. ал шаруашылътқта бір ғана дақылды ауыстырмай еге беру дара дақыл деп аталады.

Ауыспалы егістерде кейде бір дақылды бірнеше жылдар бойы егіп, содан соң оны басқа дақылға ауыстырады. Ондай егістерді Қайталама егістік деп атайды. Мысалы, жаздық бидайды, жүгеріні, Мақтаны және басқа дақылдарды қатарынан 2-3 жыл бойы себеді содан кейін басқа дақылға ауыстырады. Қайталанатын қажеттілігі біркеше себептерге байяанысты; біріншідск,құнды дақыл үшін жақсы алғы дақылдың соңғы әсерін барынша толық пайдалану қажеттілігі; екіншіден халық шаруашылығындағы маңызына байланысты егістік аудандар құрылымында негізгі дақылдардың үлес көлемін көбейту

Ауыспалы егістің әр бір танабында әдетте бір дақылды өсіп өйткені осындай жағдайда ауыл шаруашылық техниканы пайдалануға, жұмыстарды жақсы ұйымдастыруға және технологияларды пайдалануға мүмкіншілік туады. аудандары кішігірім болғандықтан бір танапта биологиясы өсіру агротехникасы ұқсас дақылдарды орналастыру қажет Ауыспалы егістердің осындай танаптарын құрама танаптар деп атайды. Әр бір ауыспалы егіс бірнеше буындардан тұрады. Бұл деп жақсы алғы дақылдан басхалып келесі топырақ құнарлығын жақсартатын дақылдың алдында аяқталатын ауыспалы егістің бөлігін атайды. Ауыспалы егісте буынды бастайтын жетекші алғы егістің аты буынға беріледі. Көбінесе ауыспалы егістерде келесі буындар кездеседі: сүрі жер, шөпті, отамалы және бұршақты. Мысалы, сүрі жер және бұршақ буындарынан құрастырындған ауыспалы егістің тәсімі:

1. сүрі жер

2. жадық бидай сүрі жер быны

3. жаздық бидай

4. ас бұршақ бұршақ буыны

5. мал азықтық дақылдар (арпа, сұлы)

Ауыспалы егісте отамалы және шөпті буындарьшың тәсімі

1. Жүгері

2. Арпа шөптермен бірге себілген отамалы буын отамалы буын

3. Көпжылдық шөптер

4. Көпжылдық шөптер шөптік буын

5. Арпа

Ауыспалы егістің тәсімі бойынша барлық дақылдардың және сүрі жердің толық айналып өткен кезеңі ауыспалы егістй айналымы деп аталады. Оның ұзақтығы ауыспалы егістегі санына әдеттегідей тең болады. Төтенше орынды дақылдармен сүрі жері кезектесіп орналасьш, ал олардың кезеңі такаптардың ега еее кебейген санына тең болған қорғау ауыспалы егістер және тыс танабы бар айналымы немесе толық емес ауыспалы егістер алады.

Ауыспалы егістің тыс танабы бұл ауыспалы егістің тәсімінен доуғарылып бірнеше жыл бойы бір ғана дақыл өсірілетін танабы. Кебінесе тыс танаптарда көп жылдық шептер, жүгері өсіріледі.

Алгы дақыл деп өткен жылы осы танапта өсірілген дақылды сүрі жерді атайды. Ауыспалы егісте әрбір дақыл немесе сүрі сощы дақылға алғы егіс бола алады. Ауыл шаруашылық ауыспалы егістерге түзетулерді енгізу, дақылдармен сүрі жердін, кезектесуін өзгерту қажет болады. Мысалы, сүрі жердің асағдайы жақсы болған кезде (арамшөптері жоқ, топырақтың физикалық қасиеттері оңтайлы болуы және т. б.). Осындай жағдайда бұл таналта дақылдарды сеуіп, ал сүрі жерге арамшөптермен қатты ластанған ,немесе физикалық қасиетгері нашар ауыспалы бгістердің танаптарын бөліп шығару қажет. Дақылдардың және сүрі жердің алмасуына түзетулерді енгізген кезде олардың ауыспалы егістегі орналасу принциптерін бұзбау керек. Дақылдардың және сүрі жердің кезектестіру принциптерін бұзбай, олардың ауысу жүйелігіне түзетулерді енгізуге мүмкіншілік беретін ауыспалы егістің қасиетіне ие болу оның икемділігі деп аталады.

Айналым мерзімдері ұзақ және биологиясы ұқсас дақылдардан құрастырылған ауыспалы егістердің икемділігі жоғары болады.

Дақылдардың кезектестіру қажеттілігі әр түрлі себептерге байланысты. Олардың ішінде ерекше орынды қоректік затгарды тиімді пайдалану және топырақтағы қарашірік балансын реттеу алып отыр.

Ауыл шаруашылық дақылдар қажетгілігі, сонымен қатар топырақтан қоректік заттарды сіңіру қабілеттері өзгеше болады. Топырақтақ шығыдайтын әр түрлі дақылдардың, қоректік заттардың мелтері олардың өнімділігіне жеке химиялық құрамына байланысты болады. Егіншілік тәжірибесінде қандай болсын өсімдіктің өсіру топырақтағы заттардың (оларды сырттан енгізбей) азаюына байланысты, Топырақтағы қоректік элементтердің азаюы өсімдіктің түріне байланысты. Бұдан басқа қоректік элементтерді пайдалануға қатынасы бойынша өсімдіктер таңдаулы қасиеттерге.

Астық дақылдар топырақты біршама азот және фосфор, калиймен кедейлетеді. Тамыр жүйесінің әр түрлі қабатта ласуы қоректік заттарды топырақтын әр түлрі қабаттарды пайдалануына себепші болады.

В.Г.Ротмистров барлық ауыл шаруашылық тамырлардың бойлау тереңдігі бойынша үш топқа бөлді орналасқан тамыр жүйесі — картоп, зығыр, қарақұмық, астары, орташа терендікте орналасқан тамырлары - қара бидай, арпа, сиыр жоңышқа, терең бойлайтын тамыр жүйеісі түрлі өсімдіктер қиын еритін қосылыстардан қоректік заттарды әр түрлі сіңіру қабілеттеріне ие болады.

Қарақұмық тамыр іріндерінің жоғары ерітетін қабілетіп байланысты қиын еритін қосылыстардан пайдаланып, басқа одан кейін өсірілетін дақылдарға жеңіл сіңетін түрде қаддырады.

Ауыл шаруашылық дақылдарының тамыр жүйесіңщ құрылысындағы айырмашылығы топырақ ылғалдылығыньщ пайдаланғанда байқалады. Қуатты тамыр жүйесі бар өсімдікгер (жүгері, күнбағыс, қант қызылшасы, жоңышқа ылғалды төмеші қабаттардан пайдаланады, ал басқа өсімдіктер ылғалды топырақіъщ жоғарғы қабаттарынан жұмсайды.

Әр түрлі өсімдіктер құрғақ заттардың қалыптасуына судың әр түрлі мөлшерін жұмсайды. Қант, жүгері, күнбағыс, көпжылдық піептер тары, арпа сияқты есімдіктерге қарағанда суды көбірек жұмсайды және топырақты күштірек құрғатады. Сондықтан ауыспалы егісте әр түрлі дақылдарды алмастырып қоректік заттарды және топырақ ылғалын тиімді пайдалануға мүмкіншілік туады.

Танапата дақыдцардың алмасуы топырақтың физикалық жағдайын, әсіресе оның құрылымы мен тығыздығын жақсаріу қажет.

Бір жылдық дақылдарды қарқынды өндеулер мен қайталама өсіру топырақтың тым борпыддақ болуыка, ал бұл топырақ құрылымының наіпарлауына келтіреді. Құрғақ дала, дала аймақтарының жағдайында жел эрозиясының байқалады. Көпжылдық шөптер және басқа дақылдар кала қыртысты (шымды) құрады, топырақ құрылымын жақсартады, төзімді агрегаттардың санын көбейтеді, су және жел эрозиясыя қорғайды.

Топырақ құрылымының қалыитасуынын өсері өтетін бойыкта дала дақыдцарын мынадай ретпек орналастыруга көп жылдық бұршақ-дәнді шөп қоспалары, көпжылдықшептер, бір жылдық бұршақ-дәнді иіоп қоспалары, күздік„ылдар, жүгері, жаздық денділер, астық бүршақтылар

зиянкестер және арамшөптерден қорғаута_, сонымен қатар топырақта улы алмаспай өсіруі санының, белгілі бір беліп шығаратын зиянды тіршіліктерінің пайда дұрыс алмастыру арқылы және танаптарда дақылдардың сапалық қасиетгерін білудің маңызы өте зор. Алғы дақылдарды бағачағанда

1 Келесі дақылды себер алдында ' қабатындағы өнімді ылға. мөлшері

2. Топырақта өсімдікгерге сіңвді түрде

3. Ауыспалы егісте өсіретін дақылға және зиянкестердің және өнім жинағаннан кейін

4. Себуалдында топырақ өвдеуге және танаптық жұмыстарды жүргізу үшін ұзақтығыныңжеткіліхшш өндірістік мөлщетгердің