2. Арамшөптерді жіктеу және олардың ең кең тараған өнімдерінің сипаттамасы

Арамшөптермен күресу шараларын әзірлеу және оларды тиімді іске асыру үшін оларды жеке топтарға біріктіру қажет. Олар қоректену типі, кіршілігінің ұзақтығы, өсу-дамуының биологиялық ерешеліктері және көбею тәсілі бойынша жіктеледі /14-сурет/.

Тамыр арамшөптер фитосинтезге қабілетін жоғалтқан мәдени дақылдарға сорғыштармен жанасады да, солардың ластикалық заттарымен қоректенеді. Қожайын өсімдіктің мүшесіне байланысты сабақты және тамырлы өсімдіктерін ажыратады. Сабақты тоғышар өсімдіктердің өкім шырмауықтар тұқымдасының арам шырмауығының xvi.- /Сшсиіа/ жатады. Олардың ішінде кең тарағаны жоңышқада кейде тоғышар ретіңде сүретін беде арамсояу шөбі /15-сурет/.

Бұл сабағы жіңішке қызыл түсті өрмелеп өсетін, жапырағы тамыры болмайтын өсімдік. Сабағында шоқ түрінде кішкеін гүлдер орналасады. Тұқымдары оңтайлы жағдай болған кезде өніп, сорғыштарының көмегімен өскіннің жоғары бөлігі арқы қожайын өсімдіктің сабағына алдын ала 3 рет оралып жанасады. Осы кезден өскіннің топырақпен байланысы үзіледі. Жемісі-шар тәрізді қорапша, ішіңде реңі ақшыл сүрден қам

қоңырға дейін өзгеретін 4 тұқымы болады, қорапшаның ұзындығын 0,75-1,2мм, ені 0,5-Імм. Бір өсімдікте 30 мыңға жуық тұқымдар қалыптасады, олар 5 жылға дейін тыныштық қалпында сақталу мүмкін. Түқымдары 18 °С, болған кезде 4 см терендіктен жұмыла өніп өседі. Бұл карантин қойылатын арамшөп больш табылады.

15- сурет Арамсояу шөбі

16-сурет Күнбағыс сұңшаласы сұнғыла жатады.

Фитосингезге қабілеті болады Жартлай тогышар өздері тіршілік ете алады, және олар алғашқы алты аша бо немесе сабағьша содан Үлкен сылдырмақ бұтақтанады, тұқымдасынын өсімдік шеттеі биіктігі 40-50 см, кетілген, гүлдері сары пішіні - сопақша бүртікті бездері бар, олардың қожайын өсімдіктің тамырына кезде көктеулері 6 « ұзындығы 5 мм, ені 3 мм-ге дейін тұқым береді. Бұл гүлді көз дөрішөп жатады. Сабынкөктер 2-3 жыл бойы топырақтарда жақсы өседі көбінесе күздік Кәдімгі қандауыржатады, сабағы бұтақтанып тік өседі, биіктігі 3 см - Жапырағы қиян (ланцет тәрізді) сағақсыз, ұштары өткір.. қара қошқыл түсті, сабағының бір жағында орналасады. Жемісі ұялы қорапша, тұқымы ақшыл-күрең, қабырғасы домалақ сопақша төрізді. Қандауырдың жемістілігі 11 тұқымға дейін, олар 6-8° С жылылықта өніп өседі. Күздік бидайдың тамырларында тоғышарлық ретінде тіршілік етеді. жерлерде таралған.

Ұсақ гүлді очанка) Бұл өсімдік сабынкөктеп тұқымдасына жатады, сабағы аласа 25-35 см, жапырақтарыны! шеттері кетілген, сырты кішкентай қышқылдармен қапталған гүлдері ақшыл көк, ұсақ, жоғары жақта шоқ шашақтарға жинақталған. Қорапшасы сопақша тәрізді, үстіңгі бөлігі ойылған Тұқымдары ұсақ, қоңыр. Шілде айынан бастап қыркүйекке дейін гүлдейді. Тыңайған жерлерде, жолдың жиегінде, бұталардың арасында кездеседі, жайылып жерлер мен егістерді ластайды.

Ең үлкен топты тоғышар емес арамшөптер құрайды. Бұлар жақсы дамыған тамыр жүйелері мен ассимиляциялық мүшелері арқылы дербес тіршілік қабілетіне ие болады.

Бұл топтың өсімдіктері тіршілігінің ұзақтығына қарай екі топқа бөлінеді: біржылдық әне көпжылдықтарға,

Біржылдықтардың тіршіліктері бір жылдан екі жылға дейін созылады. Жемістері піскеннен кейін арамшөптер толығымен өледі. Бұлар негізінен тұқыммен кебейеді. Өскіңдерінің пайда болуы мен өсу даму кезеңдерінің ұзақтығына қарай олар - эфемерлер, жаздық ерте, жаздық кеш, қыстаушылар, күздік және екіжылдықтарға бөлінеді.

Эфемерлерге өсу-даму кезеңдері өте қысқа (1,5-2 ай) өсімдіктер жатады. Бір маусымда олар бірнеше ұрпақ бере алады. Эфемерлердің өкілдеріне жұлдызшөп жатады. Ол • қалампыр тұқымдасының зиянды арамшөбі. Көкөніс, жеміс-жидек және отамалы дақылдардың егістерін ластайды. Дымқыл жерлерді өседі, топырақпен жанасқан жерінде жанама тамырлары қалыптастырады, Бір өсімдік 15-25 мың тұқым береді. Топыракка ем Тсреңдіктсн астам өсірген тұқымары өніп өспсйді. тұқымдар өміршеңдіктерін 3-5 жыл бойы сақтайды.

Жаздық ерте арамшөптер. Көктемде ерте кектейді және пісетін жаздық дақылдардың екімін дейін солармен бір мезгілде пісіп жетіледі. Күзде пайда болған түсіп қалады. Осы биологиялық топтың ішінде ең зияндысы :.(Аүепа 17 сурет)

17- сурет Қара сұлы.

бойынша кәдімгі сұлыға денінің гүл бұрышты иілген мұртшасының және болуымен өзгешеленеді.

Қара сұлы көбінесе жаздық ласта. Шашақ гүл . шашақтың үстіңгі бөліпнде сознлатын ұсақжылы екетіндер және Қалыптасалы. Бұл тұқымда жетілген жылы, топырақта өміршеңдігін 5-7 жыл олған кезде 5-10 см-ден көктеп шығару мүмкін. Қара сұлының ' бір өсімдігі 400-600- ге дейін тұқым бере алады.

Шырмауық таран, 18 сурет/. Т тұқымдасының өкілі. Сабағы өрмелеп өседі, реңі қызғылт, бұтақтанады. Жапырақтары сағақты, пішіні жүрек немесе жұмыртқа тәрізді. Гүлдері ұсақ, жасыл, бұтақтардың жапырақ қолтықтарында 3-6- дан орналасады. Тамыр кіндік, жемісі — үш қырлы, қоңыр қара түсті жаңғақ.

18-сурет Шырмауық таран.

Жаңғақтардың ұзыңдығы 3,0-3,5 мм, ені 2,0-2,5 мм. маусым айынан басталып қоңыр күзге дейін созылады. Бір 140-700 - ге жуық тұқым береді. Тұқымдары 1-2 °С өнгіштігін топырақта 5-6 жыл сақтайды. Танаптық. көкеніс жеміс дақылдарының егістерін ластайды. Әсіресе, ол астық зығыр егістеріне күшті зиян келтіреді. Қарақұмықтын арамшөбі болып табылады. Бүкіл жерлерде тараған.

Ақ алабота / Алаботалар тұқымды;

Сабағы күшті бұтақтанып тік өседі, биіктігі 100-150 см-ге жетеді, жапырақтары қысқа сағақты, астынылары сопақша, тәрізді, шетгерінде тістіктері болады, үстіңгілері- қиян шеттері тегіс. Тұқымдары ұсақ, сипсебас гүл ғырларға жинақталған. Жемісі қара қоңыр, қабығы қатгы бір жаңғақ. Тұқымдардың диаметрі 1,5-2,0 мм.

алаботаның үш түрлі полиморфты тұқымдары болады; ірілері-қоныр түсті, топырақта бірінші жылы өнеді, орташалары — қара, кабығы тығыз, екінші жылы өнеді, ұсақтары - қара, дөңгелек, үінінші жылы өнеді.

^: Шілде - қыркүйекте гүлдейді, бір өсімдігі орта есеппен 3 мыңға жуық, ал жекелеген өсімдіктері 100 мыңға дейін тұқым байлайды. Тұқымдары 3 см -ге дейін тереңдіктен өніп шығады, топырақта өміршеңдігін 8 жылға дейін сақтайды. Барлық жерлерде кездеседі, бүкіл дақылдарды ластайды.

Татар қарақумыгы Тарандар тұқымдасының өкілі. Сабағы бұтақтанып тік өседі, биіктігі 60-70 см, жапырақтары жүрек-найза тәрізді, бас жағы үшкір. Гүлдері ақ, сары түсті шоқтарға жинақталған. Жемісі - үш қырлы жаңғақ, қара сүр түсті, қырларын доғал әжім басқан, ұзындығы 4-6 мм, ені 3 мм. Тамыр жүйесі - кіндік. Маусым-тамыз айларында гүлдейді, жемістері жерге шашылып, келесі көктемге дейін өніп өспейді. Тұқымдары өміршеңдігін топырақта 5 жылға дейін сақтайды. Мәдени қара құмыққа өте ұқсас, бірақ жапырағы мен сабағының ашық жасыл түсімен (егістік қара құмықтың реңі қызғылт) өзгешеленеді. Жаздық астық дақылдарының және әсіресе қара құмықтың егістерін ластайды.

Жабайы шомырт . Крестгүлділер тұқымдасына жатады. Сабағы бұтақтанып тік өседі, биіктігі 50-70 см-ге дейін. Жапырақтары сағақты, қоңыр жасыл, қатты қапталған. Гүлдері ірі ақшыл сары шоқтарға жинақталған. Жемісі - тостаған тәрізді қын, ұзындығы 4-6 мм Цилиндр- тәрізді бөлшектерге бөлініп шашылады. Олар пішіні не салмағы бойынша арпанын тұқымдарына ұқсас, сондықтан, тазартуға қиын болады, тұқымдары қызыл қоңьф түсті кейіпсіз-шар ұзындығы 3 мм, ені 2,25 мм. Арамшөп мамырдан қоңыр гүлдейді.Бір есімдікте 12 мыңға жуық тұқым пайда - Топырақта олар өміршеңдігін 10-12 жылға дейін сақтайды

Тұқымдары әдетге 3-4 см тереңдіктен екінші жылы. Бүкіл жерлерде кездесіп, барлық дақылдардың егістерін ластайды^; Үйбидайык . .Қоңырбастылар тұқымдас екілі. Сабағының биіктігі 80 см -ге дейін. Жапырақтары линейлі, жалпақ, устіңгі беті бұдырмақты. Гүл шоғыры ұзындығы 10-12 см екі қатарлы масақ. Бір қатарда 3-8 гүлі Жемісі- сары түсті дән, ұзындығы 8, ені 2,5 мм. Бір өс өнгіштігін топырақта 3-5 жыл сақтайтын 500 жуық тұқым болады. Тұқымдар 5 см тереңдіктен біркелкі өніп шығады. бидайықтың деңдері улы, пісіп жетілгеннен кейін шашылмай дақылдың өніміне түседі. Астық дақылдардың егістерін, өсіре ылғалды жылдары күшті ластайды..

Танаптық қыша. Крестгүлділер тұқымдасына жатады. Сабақтың биіктігі 20 см, тік өседі, қатты түтіктерімен қапталған. Жапырақтары сағақты, лира тәрізді қауырсының үстіңгілерінде қалақтары аз болады, гүлдері шоқ шоғырларга жинақталған, қындары цилиндр тәрізді, ұзындығы 2-4 см. Пісіп жетілген кезде жарылып тұқымдары топырақ бетіне шашылады, Бір өсімдік 4 мыңға жуық тұқым бере алады. Олар 2 см тереңдіктен жақсы өніп өседі. Тұқымдардың пішіні шар тәрізді, диаметрі 1,5-2 см. Топырақта өнгіштігін 10-11 жылға дейін сақтайды. Бүкіл жерлерге тараған, барлық астық дақылдарды ластайды.

Жабайы кенепшөп. Түт тұқымдасына жатади. Жуан биік сабағы болады. Жапырақтары ыдыралған. Екі үйлі өсімдік, аталық және аналық гүлдері әр түрлі өсімдіктерде қальштасады. Мәдени кенепшөпке қарағанда бұтақтануы күштірм және тұқымдардың мөлшері кішірек болады. Тұқымдары өнгіштігін топырақта 5-6 жыл сақтайды. Тұқымдары пісіп-

жетілген жылы өнбейді, қыстап шыққаннан кейін, келесі жылы әр мезгілде көктейді. Бүкіл жерлерде тараған, барлық дақылдардан ластайды, өсіресе жаздық астық дақылдарды. — Арамшөп кунбагыс. Күрделігүлді тұқымдасының өсімдігі, биіктігі 180 см дейін. Жапырактары ұзын, пішікі сопақша домалақ, табакы жүрек шеттері тұтас немесе ұсақ тісті. Тамыр жүйесі кіндік, топырақ 1 метр тереңдігіне бойлайды. Өсімдік күшті бұтақтанып, түгелдей қатты қылдармек басылған. Жемісі сьша терізді сопақша тұқым жоғары бөлігінде күшті түтіктелген. Тұқымшалардың ұзындьй ені 2-5 мм. Арамшөп шілде-тамыз айларында гүлдейді. Бір өсімдіктің жемістілігі 1900 тұқымға жуық, тұқымдардың оңтайлы У херендігі 5-10 см. Топырақта тұқымдар өнгіштігін екі жылға сақтайды. Құрғақшылыққа және суыққа төзімді өсімдік, астық, қарақұмық және көкөніс дақылдардың егістерін ластайды.

Кеш пісетін арамшөптер. Олар топырақ әбден қызған кезде өнеді өнім жинағаңан кейін пісіп жетіледі. Кеш пісетін қылдардың егістерінде мәдени өсімдіктермен бірге вегетация кезеңін аяқтайды және тұқымдары егін жинаған кезде өнімге түседі. Оларға тауық тары, шалқақ гүлтөжі, көк итқонақ жатады.

Тауық Сапары. Қоңырбастылар тұқымдасының өкілі, сабағының биіктігі 100 см дейін жетеді. Жапырақтары жалпақ линейлы, шеттері бұйра, өткір кедір-бұдырлы, шашақ гүл шоғырының реңі күлгін болады, Масақтары піскен кезде тез шашылады. Жемісі сопақша жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 2,5мм, ені 2мм жұқа қабықты дәнек. Шілде айынак бастап қыркүйекке дейін гүлдейді. Бір өсімдікте 10-15 мың тұқым пайда болады. Тұқымдары топырақта өміршеңдігін 13 жылға дейін сақтайды. Тұқымдарының өнуі үшін оңтайлы температура 20-25°С, олар 1-2 см тереңдіктен өніп шығады. Барлық жерлерде кездеседі, жаздық дақылдарды, әсіресе тары тәрізділерді ластайды. Құрғақшылыққа төзімді, топырақ құнарлылығына талабы төмен, механикалық құрамы жеңіл топырақтарды ұнататын өсімдік. Қазіргі кезде бүкіл жерде түкті тары кең тараған.

Шалқак, гултәжі, Гүлтәжілер тұқымдасына жатады. Сабағы тармақты, тік өседі, қою түтікті, биіктігі 100 см дейін. Жапырақтары сағақты, ұзынша жұмыртқа тәрізді, гүлдері сары жасыл, ұсақ, дара жынысты, тығыз масақты гүл шоғырларға жинақталған. Тамыры кіндік, топырақтың 1,2-2м тереңдігіне бойлап өседі. Жемісі - бір тұқымды қорапша, ішінде Тегіс, қара, жылтыр, домалақ тұқымдары болады. Жақсы дамып өсімдік, диаметрлері 1,00-1,25 мм 500 мыңға жуық тұқым. Маусым айынан күзге дейік гүлдейді. Тұқымдары көктемдігін температура 20-22С болған кезде топырақтың бетінен жақсы өніп - Жарық сүйгіш, борпылдақ топырақтарды ұнататын тұқымдарын 40 жылға дейік сақтайды.

Барлық дақылдарды, әсіресе кеш себілетіңцерді, күштірек дақылдарды ластайды. Барлық жерлерде кездеседі.

Жасыл итқонақ Қоңырбастылар тұқымдас өкілі. Сабағы тік өседі, тутіктері болмайды, биіктігі 50 см-ге қуатгы шашақ тамыры 1,5 м тереңдікке бойлш өсеп'' Жапырақтары қысқа, линейлы, бұдырмақты, жасыл түсті. iv шоғыры масақ тәрізді шоқпарбас, сырты ұзын жасыл түтіктерің басылған. Жемісі - ұзындығы 1,7 мм, ені 1 мм жұмыртқа тәізі; сопақша дәнек. Бір өсімдік 5 мыңға жуық тұқым байлайды, олап температура 15-20°С болған кезде 5 см терендіктен жаппай өскіц бере алады. Тұқымдары топырақта өміршеңдігін 30 жылға дейін сақтайды. Барлық жерде өседі, жаздық кеш, өсіресе отамалы дақылдарды, кейде жаздық ерте дақылдардың егістерін ластайды, Тары тәрізді дақылдардың егістігін ластауға маманданған арамшөп. Қаңбақ 19 сурет. Алаботалар тұқымдасына жатады. Сабағы қатты, күшті бұтақтанады, бойын бойлай қызыл тілімдері болады. Сабағының биіктігі 100 см-ге дейін жетеді. Вегетацияның соңында ол шар тәрізді пішінге ауысады. Жапырақтары шырынды, ұзыннан оралған, сопақша линейлы, үшкір. Тамыр жүйесі - кіңдік, топыраққа 1,5 м-ге дейін бойлайды. Гүлдері ақ, үстіңгі жапырақтардың қолтықтарында масақты шоғырларға жинақталған. Жемісі улы пішінді болып бүктелген, гүл серігінің ішінде бір тұқымды жаңғақ болады, реңі жасыл сарыдан қоңыр-сұрға дейін өзгереді. Тұқымдардың диаметрі 1,75-2,5 мм. Бір өсімдік өнгіштігін 6 жыл бойы сақтайтын, 200 мыңға жуық тұқым байлайды. Тұқымдары 8 см тереңдіктен өніп шыға алады.