- •Егіншілік практикумы
- •I Тарау. Топырақтың агрофизикалық және су қасиеттерін зерттеу әдістері
- •1. Топырақ бетінің агрегаттық құрамы мен суға төзімділігі
- •2. Топырақтың жел эрозиясына қарсы тұрақтылығын анықтау
- •3. Топырақ тығыздығы және оны анықтау Тапсырма:
- •4. Топырақтың жыртылатын қабаттың құрылысын анықтау
- •8 Сурет. Топырақ үлгісін патронда капиллярлы қанықтыру.
- •Топырақтың жыртылатын қабатының құрылысын пикнометриялық әдіспен анықтау.
- •5. Топырақтың сулық қасиеттері және оларды анықтау әдісі
- •1. Негізгі дақылдардың тұқымдары өсіп шығу үшін қажетті мөлшері.
- •И.С.Кауричев бойынша топырақ ылғалдылығының және топырақты-гидрологиялық константалары.
- •15. Механикалық құрамы әр түрлі топырақтардын максималды " гигроскопияльны (с.И.Долгов бойынша) [7].
- •Өсімдіктердің тұрақты солу ылғалдылығы
- •Капиллярлық байланыстың үзілу ылғалдылығы (кбүы)
- •Ең төменгі су сыйымдылық (п.С.Коссович бойынша)
- •Шекті далалы су сыйымдылық.
- •Топырақтың ылғалдылығын анықтау
- •18. 1 М топырақ қабатындағы өнімді ылғал қорын анықтау шкаласы
- •Тапсырманы орындау.
- •Есептеу жолы
- •Өз бетімен дайындалу үшін сұрақтар.
- •II Тарау. Арамшөптер және олармен күресу шаралары
- •1. Арамшөптердің келтіретін зияны және олардың биологиялық ерекшеліктері
- •2. Арамшөптерді жіктеу және олардың ең кең тараған өнімдерінің сипаттамасы
- •19 Сурет. Қаңбақ.
- •20 Сурет Қыстайтын арамшөптер: 1-Егістік ярутка; 2- Көк кекіре; 3-Сарыбас қурай; 4- Кәдімгі жұмыршақ.
- •23Сурет 1-Жатағанбидайық; 2-Бұтақты бидайық; 3- Салалы қарашығыр ; 4- Құмай
- •Арамшөптердің гербарий және тұқымдар арқылы ажырату әдістері
- •Органикалық тыңайтқыштардың құрамындағы арамшөптердің тұқым қорын анықтау
- •Танаптардың ластануын өлшеудің сандық бақылау әдісі
- •Танаптардың арамшөптермен ластану картасын жасау әдістемесі
- •26 Сурет, Ауыспалы егісте —танатардың арамшөптермен ластану картасы
- •4. Арамшөптермен күресу шаралары
- •Арамшөптермен агротехникалық күресу шаралары.
- •Арамшөптермен химиялық күресу шаралары.
- •25.Гербицидтердің су ерітіңцісінің жұмсалатын мөлшері, л/га (а.М.Туликов бойынша).
- •26. Күресу шараларына сипаттау үшін арамшөптердің түрлері
- •Ұсынылған әдебиеттер.
- •III Ауыспалы егістер
- •Жалпы түсініктер және негізгі алғы даідылдардың
- •2. Ауыспалы егістердің тәсімін кұру принциптері және оларды жіктеу
- •30 Кесте Ауыспалы егістердің жіктелуі
- •1 Әр түрлі аудандарга ұсынылған ауыспалы егістер Солтүстік және Орталық Қазақстанның дәнді ауыспалы егістері,
- •Жеті танапты
- •Алты танапты
- •Бес танапты
- •Төрт танапты
- •Үш танапты
- •Мал азықтық ауыспалы егістер.
- •Республиканың онүстігінде суармалы егіншіліктегі ауыспалы егістер
- •Мақсатаның ауыспалы егістері
- •2 Құнарлығы төмен топырақтарда:
- •4. Ауыспалы егістердің төсімін құрастыру әдістемесі
- •32. Жаратылатын жерді пайдалану құрылымы
- •33 Дақылдарды топтарға бөлу және олардың ауыспалы егіс алаңындағы меншікті көлемі, %
- •34. Танаптарды құрастыру
- •37. Бес танапты ауыспалы егіске көшу жоспары.
- •I Ауыспалы егістерге көшу жоспарларын құрастыруға арналған кесте
- •5. Ауыспалы егістерді бағалау
- •IV. Топырақты өңдеу
- •1. Топырақты өңдеудің мақсаттары мен технологиялық операциялары.
- •2. Топырақты өңцеудің құүралдары мен шаралары.
- •3. Топырақты минималды өңдеу принциптері.
- •4. Топырақты күзде және себу алдында өндеуді жоспарлау.
- •41. Топырақты күзде және себу алдында өндеу бойынша тапсырмалардын шифрлері
- •42. Топырақты күзде және көктемде өндеу варианттары.
- •5. Сүрі жерді өңдеу технологиясын құру.
- •44 Сүрі танапты өңдеу технологиясын құру үшін мәліметтер шифрлері
- •Топырақ қорғау техникасы мен өндеудің сапасын бақылау.
- •7 Ауыспалы егісте топырақты өңдеу жүйесін құру.
- •45. Ықтырмалы сүр танапты өңдеу технологиясы
- •Егіншіліктің аймақтық жүйелері
- •2.Егіншілік жүйелерін құру әдістері.
- •1. Альтернативті егіншілік жүйелері.
- •2. Ауыспалы егістерде қарашірік балансын санау әдісі
- •47. Дақылдар түрінен бағытты регрессия тевдеуі (б.А.Доспехов бойынша).
- •48.Өсімдік қалдықтарының гумификация коэффициенттері
- •49.Ауыспалы егісте қарашірік балансының есептелуі
- •1. Сурі танаптан кейін себілген жаздық бидай үшін
- •Бгіншілік практикумы
Капиллярлық байланыстың үзілу ылғалдылығы (кбүы)
Өсімдіктер үшін топырақ ылғалдылығының төменгі шегін сипаттайтын көрсеткіш КБҮЫ болады, ол ЕТСС-тан 70-80% болады. Бірақ, тәжірибелік және зерттеу жұмыстарының көбінде ЕТСС 55% болып алынады [9].
Механикалық құрамы құмбалайықты және балшықты топырақтар үшін КБҮЬІ көлемі тұрақты солу ылғалдылығы мен ең төменгі су сыйымдылығының арасындағы орташа мәніне тең және мына формуламен есептеледі [15]:
КБҮЫ= ЕТСС + ТСС
2
Ең төменгі су сыйымдылық (п.С.Коссович бойынша)
Топырақтың негізгі су қасиеттерінің бірі болып топырақпен ұсталының тұрған су көлемі, яғни су сыйымдылық саналады. Ол топырақтың абсолютті құрғақ салмағымен немесе көлемінен Пайызбен көрсетіледі.
Топырақтың су режимінің ең маңызды сипаттамасы болып ең төменгі су сыйымдылығы саналады, оны қатты гравитациялы ылғал ағып кеткеннен кейін топырақ қылып түсінеді. су сыйымдылықта өсімдіктер үшін қолайлы ылғал мөлшері ең жоғары шамада болады, Топырақтағы су мөлшерін, оның өлі қорын құратын мөлшерінен алып тастаға Э.Митчерлих «Топырақтың физиологаялы ылғалдылығы деп атады.
Ең төменгі су сиымдылығы далалы жағдайда топырақты табиғи құрылысында құйылатын аумақ әдісімен анықталады. Әдістің мәні: топырақтың барлық қуыстары толғанша сумен оңі қанықтырып, содан кейін артық ылғалды салмақ күші әсерімен астына ағызып кетіреді. Орныққан тепе-теңдік ылғалдылық ЕТСС-тан болады. Ол топырақтың су ұста қабілетін сипаттайды. ЕТСС-ты анықтау үшін 1 ден кем емеі аумақ тандап, оның айналасына қорғаныс борт жасайды, оның сыртына 25-30 см жерден жасалған тығыз екі шеңберлі білік жасау керек немесе ағаш немесе темірлі рама құрып қою керек. Алаңның ішіндегі жерді тегістеп үстіне топырақ шашылмау үшн 2 см қабатаен құм сеуіп қою керек. Алаңның жанында оның саңылаулылығының ылғалдылығын және тығыздығын анықталу үшін топырақтан генетикалық қабаттардан немесе бөлеи қабаттан үлгі алады. Бұл мәліметтер бойынша әр қабаттағьа судың нақты қорын және саңылаулығын анықтайды. Жалпьп саңылау көлемінен су алып жатқан көлемді алып тасташ зерттейтін қабаттағы барлық саңылауларды толтыру үшін кереи судың шамасын анықтайды [16].
Санау мысалы. Құйған алаңның көлемі 8 = 1*1 = 1м2. Дәлел бойынша А жыртылатын қабаттың қалындығы 20 см немесе 0,3 м, топырақ ылғалдылығы \¥ — 20%; тығыздығы й — 1,2 г/см3! қуыстылығы Р - 54% Табамыз:
а) жыртылатын қабатгың көлемі, Ажыр=һ*5—0,2*1=0,2 м3 =200 л|
б) зертгейтін қабаттағы барлық қуыстардың көлемі:Үқуыс=Үжыр*Р/100=200*54/100=108 л
а) ылгалдылық 20% тең болғандағы сумен толтырылған қуыстаи
көлемі: Үсу=Үжыр*(ЛУ/100)*5=200*(20/100)*1=40 л.
г) Үбос судан бос қуыстар көлемі: Үбос=Үқуыс-Үсу= 118-40=681
Жыртылатын қабаттағы барлық қуыстарды толтыру үшін 68 л су қажет. Осылай ЕТСС анықтағандай (көбінесе 1-3 м дейін белсендіктегі топырақ көлемін есепхейді.
Толық сіңуі үигін іргесінен ағып кетуді ескере отырып су көлемін 1,5 есе көбейтеді. Қажет су көлемін аньіқтағаннан кейія алаңға су қүямыз. Топырақтың құрылысын бұбау үшін шелектен немесе шапшып аққан су ағынын қаттты ал керек. Берілген су көлемі жерге сіңген соң буланбау оньш бетін пленкамен жабады да, оның үстіне сабан немесе • салады. ағып кетуіне және ЕТСС-тан тепе-тендік қалыптасуына кеткен уақыты топырақтың құрамына байланысты болады. Құмды және топырақтарға ол уақыт 1 тәулік, құмбалшықтыларға 2-3 балшықтарға 3-7 тәулік болады. Бұл уақытты тура топырақтың шіғалдылығын сол жерде бірнеше күн бойы бақылап бідуге болады. Топырақ ылғалдылығының уақытта ауытқуы сәл ғана, І_ 1% аспайтын болса, оны тепе-теңдікті, яғни ЕТСС ылғалдылығы деп санауға болады.
Құрылысы бұзылған топырақтар үшін зертханадьіқ жағдайда ЕТСС топырақтың жыртылатын қабатының құрылысын анықтағандай топырақ үлгілерін сумен үстіңен қанықтыру әдісімен анықтайды.
Жобалап ЕТСС мәнін А.В.Николаев әдісімен табуға болады. Ол үшін диаметрі 1 мм електен өткізген топырақтың мөлшерін ағатын масса пайда болғанша мүқият араластырып отырып су құяды, содан кейін оның бір бөлігін (20-30 мл) гагісті пластинкаға құйып,топырақтың ылғалданған беті пластиңка артық суды сіңіргендіктен күңгірт болғанша ұстап тұрады. Сосын оны гипсті пластинкадан алып ылғалдылықты анықтау үшін салады, ол белгілі шартты түрде ЕТСС тең болады. Қазақстан топырақтарының негізгі типтерінің ең төменгі Су сыйьщдылығын және ЕТСС жағдайындағы ылғал мөлшері 5 және 6-қосымшада көрсетілген.