1. Негізгі дақылдардың тұқымдары өсіп шығу үшін қажетті мөлшері.

Н.М.Бакаевтың [2] мәліметтері бойынша өскін па болғаннан түптенгенше жаздық бидай 36,2 мм (19,2%і түптенуден түтіктенгенше 20,2 мм (10,7%), түтіктекуде| масақтанғанша - 53,3 мм(28,3%), масақтанғаннан сүттеі піскенше 53,7 мм (28,4%), сүттеніп піскеннен толық піскенше 25,2мм (13,4%) ылғал жұмсайды. Жаздық бидай толық вегета кезеңінде 200 ден 260 мм-ге дейін жиынтық су жұмсалады. жағдайда аптасына орта есеппен ылғал аптасына жұмса сәйкес болады: 1,8; 2,0; 5,3; 2,7; 2,5мм. өсімдіктер жұмсаған ылғалдың әр милиметрінің өзін-өзі өте маңызы зор. 1 цектнер кемесе 1 тонка өкімнің қалыптасуы кеткен жалпы ылғал қоры суды қажетену коэффициенті деп аталады. Белгілі мөлшерде бұл берілген шаруашылықты агротехника деңгейінің керсеткіші болып саналады. Өнімділі сайын өнім бірлігіне кеткен ылғал көбейеді. Суды, коэффициентін мына формуламен анықтайды:

^ІКы=ЖСК/Ө(21)

Қы- суды қажеттіну коэффициенті, мм/т немесе м³/т,

ЖСК - жиынтық суды қажеттену, мм/га,

Ө - өнімділік, т/га.

Құрғақ зат бірлігін құру үшін өсімдік өсу үшін басқа алдыңғы жылдың ауа-райымен келесі жылдың суды арекетесу коэффициенті арасындағы байланыс байқалған. Өте құрғақ жылдан кейінгі жылдарда ең өнімді жұмсалады және керісінше, ылғалды жылдан кейінгі жылдарда ылғалдың өнім бірлігіне жұмсалуы ең көп болады.

Өсімдіктердің жасушаларымен ылғалдың қарқынды булануы транспирация деп аталады, ол ылғалдың өсімдікке үзбей сініріліп тұруының қажеттілігімен. Өсімдікке ылғалдың түсіп тұруының оның транспирацияға кеткен шығынымен салыстырмасы өсімдіктердің су балансы деп аталады. Өсімдіктер үшін қажетті ылғал көлемімен сол кездегі топьфақтағы нақты ылғал қорының айырмасы ылғал тапиылығын құрады. Сондықтан, берьтген кақтылы өсу және даму жағдайларындағы өсімдіктердің сіңірген ылғал санының ең көп өнім құру үшін қажетті ылғал санына қатынасы өсімдіктерді ылғалмен қамтамасыз етудің бағалау өлшемі болады.

Далалы және құрғақ далалы аймактарда өсімдіктердін ылғалмен қамтамасыз етілуі өте маңызды мәселе болып саналады, өйткені булану жауын- шашын мөлшеріне қарағанда әлдеқайда артық болады және жер астындағы сулар төмен орналасады. Өсімдіктер үшін жалғыз ылғал көзі атмосфералық жауын-шашын болады.

Ауа мен топырақтың температурасы жоғары болғандықтан, салыстырмалы ылғалдылық темек және жел қатты одғандыктак. әсіресе көктемгі жәке жазғыт кезенде. ылғал топырақ бетінде қарқынды буланады, соның себебінен ылғап тапшылығы пайда болады. Булану 700 - 950 мм. жылу кезендегі жауын - шашын 140 -170 мм болғанда, ылғалдылық тапшылығы 600 мм және одан да жоғары болады, Бұл жағдайда жылдардағы өсімдіктердің ылғалмен қамтамасыз етілуі 27 ден 72% ауытқвды.

1 см мулдем құрғақ топырақты ылғалдандыру үшін 2 сұйық жауын — шашын қажетті. 1 шаршы метр шашынның өр миллиметрі 1 литр су береді, немесе 10 т гектарға. Егер жаздық бидайдың транспирациялы коэффициеі 500 етіп алсақ, толық жұмсалған жағдайда 1 мм жау шашынның 20 кг жалпы өнім, немесе 10 кг дән түрі мүмкіншілігі бар.

Өсімдіктердің ылғал қажеттілігін көрсететін көрсеткіштер бірі - транспирациялы коэффициент. Бірақ, онық мөлшері тұрақсыз және өсімдіктерді биологиялық ерекшеліктеріне түріне, даму фазасына және олардың өсу сатысына, және ауа райының жағдайына, өсімдіктердің қоректік заттары қамтамасыз етілуіне және басқа көрсеткіштерге байланысы болады. Әр аймақтарда транспирациялы коэффициент 200, 1000 дейін ауытқанды. Аз бөлігі ғана (1%<) өнімділік жұмсалады да, негізгі бөлігі булануға жұмсалады.

А,М.Алпатьев [1] әдісі бойынша оңтайлы суды қажетті вегетация кезеңіндегі ауа ылғалдылығының (мм) орта тәулі тапшылығының 0,65 коэффициентіне көбейтумен анықталады:,

Еп=0,65* Д (22)

Мүнда, Еn — ылғалдың қажеттілігі, мм ІД — ауа ылғалдылығының орта тәулікті тапшылығы қосымы, 0,65 — коэффициент.

Қанығу тапшылығы (Д) қысым мен жылудың бірдеі мәніндегі жағдайда қаныққан су буының қысымымен (Еш қанықпаған су буының мөлшерлі қысымының (е) айырымымен көрсетіледі.

Д=Еn-е (23)

Әр жылудағы қаныққан су буының қысымы кестені көрсете жөн (қосымшаны қара).

Қанықпаған су буының мөлшерлі қысымы ауаны| салыстырмалы ылғалдылығы мен (!) қаныққан су буыны қосымының нәтижесінде формула бойынша табылады:

қамтамасыз етілуді санағанда ыңғайлы болу үшін мөлшерлі қысымын сынап, бағанасынан мм-мен дұрыс, қосымшада көрсетілгендей кесте бойынша (1 гПа= 1 миллибараға= 0,75 мм сынап бағанасынан) ( мәнін көбейту арқылы.

Қанығу тапшылығын ауа ылғалдылығының орта ліктік тапшылығын қосумен немесе орта тәулікті алдағы күн санына көбейту арқылы табады:

Д =Д*n (25)

Өсімдіктердің вегетация кезеңіндегі нақты ылғал ресурстары (Св) оңтайлы ылғалмен қамтамасыз етілу (Еп) арасындағы салыстырмасы ылғалмен қамтамасыз етілу коэффициенті болады

(26)

А.М.Алпатьевтің әдісі жер асты сулары терең орналасқанда ғана жақсы нәтиже береді.

Өсімдіктердің суға қажеттілік көрсеткішінің бірі транспирациялық коэффициент болады. Бірақ бұл сан өте тұрақсыз.

А.В.Процеров [21] бойьшша жаздық бидайдың көктеу мен гүлдеуге дейінгі кезеңіндегі ылғалмен толық қамтамасыз етілу көрсеткіші болып қосымша булану көлемі алынады, ол 0,6 коэффициентімен және гүлдеуден балауызданып піскенге дейін 0)4 коэффициентімен алынған онкүндіктегі орта тәулікті дефициттердің қосымына тең.

Солтүстік Қазақстан үшін жаздық бидайдың өнімділігінің ылғалмен қамтамасыз етілуінің келесі байланыстылығын анықтаған:

Ө= 1,97*1,02х,

Мұнда,

Ө - өнімділік, ц/га.

X - себу - балауызданып пісу кезеңіндегі ылғалмен қамтанасыз етілуі, оптимум %

е= (100)*Г, (гексопаскаль) (24)

Бұл жағдайда келесі ара қатынас табылған:

Орта ылғалмен қамтамасыз ету, оптимумнан, %	20	40	50	60	70	80	90'
өнім болжамы, максималды болу мүмкіндігінен,%	20	30	40	55	65	85	100

Жер массивтерінің ауылшаруашылыққа қол мүмкіншілігін анықтау, дақылдарды тандау және егіні жүйесінің элементерін үйрету үшін сол немесе басқа аймақт ылғалдану жағдайын дұрыс бағалау керек.

И.Н.Иванов жылдың ылғалдану дәрежесін бағалау жылдық қосымын (Ж) булануға (Е) салыстырмасын қолдануды ұсынды:

ПУ= Ж/Е, мм

Бұл жағдайда мына шкаланы қолданады:

Артығымен ьшғалдану - Ылғалдану көрсеткіші 1,33 артық

ЬІлғалды - 1,33 - 1,00

Жартылай ылғалды . - 1,00-0,77

Жартылай құрғақ - 0,77 — 0,55

Қуаңды - 0,55 - 0,41

Өте құнды - 0,41 - 0,33

Жартылай құрғақ - 0,33 - 0.22

Құрғақ - 0,22 - 0,12

Өте құрғақ - 0,12 тен төмен

Д.И.Шашко [27] бойынша ылғалдану көрсеткіші 1 жылдағы жауын-шашын санымен жылдағы орта тәулікті талшылығының қосымының салыстырмасы сипатталады.

Мd көлемі 0,60 > - артық ылғалданудың қалыптасуын көреетеді

Md = 0,46 — 0,60 жяуын-шашын буланудан асады,

Мd = 0,45 — жылдағы жауын-шашын мен буланудың сәйкес келуін көрсетеді,

Мd көлемі 0,44 — 0,15 - ылғадцану жеткіліксіз,

Мd< 0,15 — аса құрғақшылықты көрсетеді.

кезеңнің ылғалдану гядротермиялық коэффициентті қолданады.

(30)

коэффициент мына

АЛ нда Q вегетация кезеңіндегі жауын-шашын мөлшері, вегетация кезеңіндегі 10°С жоғары температурасының жиынтығы, град.

бойынша өсімдіктердің вегетация кезеңін бағадау, келесі цикаланы қолданады:

2 0 және одан жоғары — артығымен ылғалды

1,5 - 2,0 - ылғалды

І',0 - 1,5 – сәл қуанды

І'_;0 - сәл қуанды

0,7-1,0 - қуанды

0,7-0,5 - ете қуанды

0,5-тен аз - құрғақ.

Ылғалмен қамтамасыздандырудың дәлдеу суретін коэффициентін (К) қолданып алуға болады. Ол үінін өсіп вегетация кезеңіндегі жауын-шашын мөлшерінен дақылдарды себер алдында топырақтағы ылғал қорын да.

Мұнда , — вегетация кезеініндегі жауын-шашын

W дақылды себер алдындағы топырақтағы ылғал қоры мм

вегетация кезеңіндегі жылу жиынтығы, град.С.

Бұл коэффициент бойынша ылғалмен қамтамасыз келесі шкала бойынша жасауға болады: 1,2 ден құрғақ_ төмен; І.з - 2.2 - төмен: 2.3 - 3.0 - орташа; 3.1 денж жоғары.

Дұрыс ылғалмен қамтамасыз етілу үшін ксзсңінде топырақ сыйымдылығынан 80 - 90%ет|керек. Топырақтың жыртылатын қабатында өнім| 19 мм ге дейін 9 мм ге дейін - құрғақшылық кезенінің басы деп санауға [1].

С.А.Вериго және Л.А. Разумова [4] дәлелі бойынша дәл дақылдар үшін топырақтың жыртылатын қабатында (0-20 өскіннен түптену кезеңіне дейін өнімді ылғалдың 25-30 ^ болғаны оңтайлы, 20-25 мм жақсы, 15-20 мм және 10 мм—ден төмен — нашар болып саналады. Түтіктенуден гүлдену кезеңінде топырақтың метрлі қабатын өнімді ылғал қоры өте маңызды болады. Бұл кезеңце ылғалме» қамтамасыз етілуі егер өнімді ылғал 120 мм болса — жақсы мм-ден төмен болса - қанағаттанарлық (ЕТСС — 40-50%) болып саналады.

Гүлденуден балауызданып пісу кезеңіне дейін өсімдіктердің ылғалға қажеттілігі кішкене төмендейді: 80-100 мм өнімді ылғал болғанда — оңтайлы, ылғалмен қамтамасыз етілу 40-80 мм | қанағаттанарлық, 30-40 мм- қанағатсыз, 25< және 125> м нашар болып саналады.

А.М.Алпатьев [1] бойынша дақыддар өнімділігі көп көлемнің орташа есебіне қарағанда 25% төмен болса құрғақшылық жылы деп санауға болады.

А.В.Процеровтың айтуы бойынша, дақылдардың өнімділіл 25% дан азайса өте қатты құрғақшылықты болып, 20% асса I қатты қүрғақшылықты және 20% дейін — аз құрғақшылықт болып саналады.

Өсімдіктердің энергиялық қолдану дәпежеөсімдіктердің өмір сүру факторларының қажеттілігін қанағаттандыруға байланысты. Көбінесе тәжірибеде ФБР-д пайдалы әсер коэффициенті (ПӘК) тек қана 0,3-1% дейін жетеді ол дән өнімін 10-15 ц/га деңгейінде алуға мүмкіндік береді Өнімнің ФБР жоғары пайдалы өсер коэффициенті көбінесе жш қайталанатын құрғақшылық, топырақтың төменгі құнарлылығымен, жылу мен көмірқышқыл газының аз болуымен, топырақ ерітіндісінің реакциясымен, қолайсыз режимімен т.б. байланысты болады. Олардың ішінде ең бастысы жылу мен ылғал. Сондықтан шекгелген жылу мен ылғал қамтамасыз етілу жағдайында потенциалды өнімін табу үшін Л.И.ІПашко (27) жердің биоклиматын потанциалдың қолданудан ұсынды:

Убиол= В*БПК

Мұнда, У_биол — биоклиматты потенциал бойынша потенциалды өнім, ц/га.

В - өкімділік козффицкенті, 23 ц/га тең.

БПК ~ биоклиматты потенциал.

БПК = Кө(ку)

коэффициенті (биологиялық өнімділіктің, осфералық ылғалданудың жылдық көрсеткіші болған қамтамасыз етілу жағдайындағы өнімнің оңтайлы оның көлеміне қатынасы).

Мұнда, 10°С — дақылдардың вегетациялық кезеңіндегі 10° жоғары ауа температурасының жиынтығы

1000°С - егіншіліктің солтүстік шекарасындағы 10° жоғары орта тәулікті температуралардың қосымы. Көп мағынасы формуламен көрсетіледі:

Кө=Ig ( 20Кы) (33)

Мүңца, Кы - жылдық атмосфералық ылғалдану коэффициенті, жауын-шашынның (ж) ауа ылғалдылығының орта тәулікті тапшылық (Еd) қосымының көлеміне қатьшасымен керсетіледі.

12. Ылғалдану аймақтарынан өсу коэффициент көлемі (Кө)

Ылғалдану аймағы	Жылдық ылғалдану көрсеткіші Кы= ө/	өсу коэффициенті, Кө
Ылғалды орманды	0,50	1,0
Жартылай ылғадды орманды далалы	0,45	0,97
Жартылай қуаңды далалы кәдімгі қара топырактапяа	0,30	0,79
Қуанд далалы оңтүстік қара топырақтарда	0,25	0,69
өте қуанды далалы күңгірт қара қоңыр қоңыр топырақтарда	0,2	0,57
ортьшай құрғақ жартылай шөлдерде	0,15	0,41
Шөлдерді	0,10	0,19

салы: жаздық бидайдың вегетациялық кезеңінде (мамыр үшінші он күндігі тамыз) 10°С тан жоғары 1800°С . Егер

Ко = 0,57 (ете құрғақ, аймақта күнгірт-І5 т топырақтармен) биоклиматты потенциал болады: БПК= 0,57*1800:1000= 1,03

Дақылдардар өнімділігіне өту мына формуламен жасалады:

Убиол =|ЗхБПК

қайда Убиол - ФБР ПӘК 1% тең болғанда, потенциал бойынша потенциалды өнімділік, ц/га; (3-23 ц/га тең, өнімділік коэффициенті (ФБР 1%);

Осыдан жаздық бидайдың негізгі (дән) өнімділігі 23,7 тең болады (У =23x1,03 = 23,69).

Дән өнімділігі (Ө) 14% ылғалдылықта 15,3ц/га болады

13 Ауа-райының жағдайы бойынша биологиялық өнімділіктің шкаласы ( Д.М. Шашко бойынша 27)

Биологиялық өнімділік	Өнімділік тобы	Бк балы	Балл бағасы 0,23 ц/га дәндәлердің өнімділік деңгейі
Өте төмен БКП 0,80	I	40	9
Төмен БКП -0,8-1,2	II	41-60	9-14
Төмендетілген БКП -1,2-1,6	III	61-85	14-19
Орта БКП -1,1-1,2	IV	86-120	19-27
Жоғарылатылған	V	121-155	27-35
Жоғары	VI	156-190	35-43
Өте жоғары	VII	191 және жоғары	43 және жоғары

Өнімнің қалыптасуына жоғары, кейде негізгі рөлі күн үлесі, жылу, ылғал және топырақ жағдайы кешенді атқарады. Осы факторлардың қарым-қатынасы формуламен көрсетіледі, ол ауарайы жағдайында жоғары дәлдікпен өнімділікті дротермиялық потенциалын анықтауға мүмкіндік туғызады:

(36)

Мұнда, W - өнімді ылғал, мм.

Tv _ өсімдіктердің вегетациялық кезеңі, онкүндік.

R - вегетация кезеңіндегі радиациялы бапанс, ккал/см2

36 - жылдағы он күндік саны.

Радиациялы баланс әдетте 4-5 ФАР-дан жоғары қосымша радиадиядан (тура+шашыраған) 52 болады.

Жаздық бидай вегетация кезеңінде 2,24 млрд.ккал ФАР келген (Ақмола облысы) бұл кезенде радиациялы баланс 2,35 млрд. Ккал/га немесе 23,5 ккал/см² жетеді. Бұл жағдайда өсімдіктер үшін өнімді ылғал 260 мм жиналады (топырақтың 1 метр қабатындағы өнімді ылғал қоры 120 мм + 140 мм жазга жауын-шашын). Мәліметтерді формулаға қойып табамыз:

Баллдан мүлдем құрғақ биомассаның өнімділігіне өту үшін 23 (Р) кебейтеміз. Убиол = р Кө = 23x1,06 = 24,4 ц/га

Өнімділіктің құрғақ биомассасын (14%) стандартты ылғалдылықтағы негізгі өнімге өткізгеннен кейін 15,7 ц/га тен болады.

Топырақ пен суды сіңіру әр түрлі күштер арқылы өтеді: циялық, және гравитациялық, суды сіңіру қабілеті оның сору күші немесе соратын деп аталады, Ол су бағанасының сантиметрімен немесе мосферамен есептеледі. Қазіргі уақытта көбінесе РҒ көрсеткішін қолданады - су бағанасы биіктігінің логарифмі. Ысалы, су бағанасының қысымы 1033 см (1 атмосфера).

Топырақтың сору күші оның құрамындағы судың -және топырақ ерітіндісінің концентрациясына болады. Топырақтың ылғалдылығы жоғары болып, оның тұзы аз болған сайын, оның сору күші де аз болады. Ол құрғаған сайын көтеріледі. Сумен толық қаныққан топырақ сору күші нөлге тең. Құрғақ топырақта ол 104 көтеріледі.

Топырақтың соратын қысымы оның құрылымды құрамына, температураға, тез болуына, капиллярлы қуыстардың көлеміне байланысты болады.

С.А.Вериго мен П.А.Разумованың [4] мәліметтері бойынша, тұрақты солу ылғалдылық жағдайында топырақтың сору күші меніне 4,2 (15 атмосфер) ге, капиллярлы байланыстың ылғалдылығында 3,5 (3 атмосфер), ең төменгі сыйымдылықта - 2,7 (0,5 атмосфер) ге тең болады.

Әр түрлі күштермен ұсталынатын топырақ ылғалдылыгы әр түрлі жылдамдықпен сипатталады, оның әр түрлі қасиеті бар. Су ұстау күші өз алдына топырақтағы су мөлшеріндегі байланыспен өзгереді. Сондықтан топырақта мынадай су формаларын олар бір-бірінен қатты фазамен байланысты күшімен және жылдамдық деңгейімен, яғни өсімдіктердің сіңіре алуымен ерекшеленеді:

а) кристолданған — бөлек молекула түрімен минерал қүрамыщ кіреді, мысалы гипс құрамы Са8О4*2Н2О.

б) конституцаялы — көбінесе гидроксилды топ түрін минераддың кристалдық торымен тығыз байланысты, мыісалы ҒеОНЗ.

Судың бұл түрлерінің өсімдіктер үшін практикалық маңызы жоқ және топырақтың физикалық қасиеттеріне әсер етпейді. Сорбцияланған су тығыз байланысты, немесе гигроскопиялық және борпылдақ байланысты, немесе пленкалыға бөлінеді.

в) гигроскопиялъщ - топырақ бөлшектерінің үстіндегі молекулалық тартылыс күшімен 10-30 мың атмосфера ұсталынады.

Бұлары бар ауамен шектескенде құрғақ топырақ сол судыі бір бөлігін сіңіріп алады. Топырақ болшектерінщ суды қоршаған ауакың атмосфералық сіңіріп алу қасиеті гигроскопиялыг болып саналады. Тек коллоидтардың гагроскопиялыққа қабілет бар. Гигроскопиялық ылғалдың мөлшеріт топырақтыі механикалық құрамына, температураға кемесе ауакьй салыстырмалы ылғалдылығына, су буының серпімділігіне органикалык. заттың мөлшеріне байланысты болады.

Топырақ ауасының су буымен толық қаныққаннан гигроскопиялықтан жоғары су мөлшері сайын, топырақ бөлшектерінің үстінде су пленкасы. Оның топырақ бөлшектерімен байланысының қайда әсіресе сыртқы қабаттарымен, гигроскопиялық судың әлдеқайда төмен болады. Ол жаппай масса байлан пленкасының қалыңдау топырақ болып су дленкасы аздау бөлшектерге, екі бөлшектің плекалары бірдей болғанша ауысады. Оньщ маңызы, үстіне жылжып отырып, тез еритін суларды топырақ бетіне жақындата алуында.

бұлы ~~ топырақ ауасының маңызды құрушы бөлігі болады, Топырак температурасы көтерілгенде бос судың бөлігі мен сорбцияланған судың белігі булы күйге өтеді, ол сұйық судан бос топырақ қуыстарын толтырады, және керсінше, температура темендегенде су буы тамшылы-сұйықты күйге өтіп өсімдіктер сіңіре алатын болады. Топырақтағы булы судың мөлшері құрғақ топырақтың салмағынан 0,001% алады [6]. Булы судың топырақта жылжуы серпімділігі температуралық градиенттің өзгеруі арқьшы өтеді. Су булары серпімділігі жоғары жерлерден (температурасы жоғары) серпімділігі төмен жерлерге яғни температурасы төмендеген жерлерге жылжиды. Қыстың күні, топырақтың жоғарғы жағы астыңғыға қарағанда суық болғандықтан, астыңғы қабаттан жоғарғыга қарай булы су жылжиды. Ол конденсацияланғанда топырактың жоғарғы қабаттары қосымша ылғалданады. Сондай құбылыс жаздың күні түнде өтеді, топырақтың жоғарғы қабаттары суйды және су буларының серпімділігі төмендейді. Кейбір мәліметтері бойынша, шөл аймағының құмды топырағында конденсация мөлшері түнде 8 мм-ге дейін жетеді. Республиканың далалы және құрғақ далалы аймақтарында булы су су балансында, ауаның Құрғақтығынан, айтарлықтай әсер етпейді.

Цатты су (муз). Мұздың пайда болуы оның көлемінің 1/11 көбеюімен байланысты, ол топырақтың агрегаттарға және бөлінуіне жағдай жасайды. Бұл жағдайдалық өңдеуден пайда болған ірі кесектер майдагерге бөлінеді. Мұздың ірі кристаллдары топырақта опың өткізгіштігін және аэрациясын көтеретін саңылау пайда и әсер етеді. 0°С жағдайында мұз тығыздығы 0,9168 - 0,999968 г/см³ болады (судың макскмалды тығыздығы 40°С жағдайында 1 г/см³ болады).

ж) капиллярлы — капилляр деген топырақ бөлшекте, арасындағы жіңішке аралықта орналасады. Ол

ілінген, капиллярлы-тірелген, пленкалы-ілінген, түйісті агрегаттардың ішінде-ілінген болып бөлінеді. Капиллярлы өсімдіктер мен топырақ микроорганизмдерін сумен қамтамас етудің негізгі қоры болып саналады. Ол физикалық бос -категориясына жатады. Капиллярлы ылғал капиллярдъ (менискілі) құм арқылы топырақта ұсталынады да жылжиды олар 8 мм-ден жіңішке диаметрлі қуыстарда пайда болады" Әсіресе қатты менискілі күш диаметрі 100 ден 3 мк қуыстарда көрсетіледі. 8 мм-ден ірі қуыстарда және өте майда диаметрі з мк-ден кіші қуыстарда капиллярлы момент көрсетілмейді. Олар адсорбцияланған сумен толтырылған соң капиллярлы жылжуы қиындайды. Сапиллярлы су механикалық құрамы орта топырақтарда ең жылжымалы болады.

Капиллярлы ылғалдың жылжу бағыты мен қарқындылығына ылғалдылық градиенттері және топырақ температурасы, химиялық потенциалы әсер етеді: ол жоғары ылғалданған аймаққа қарай қатш қызған жерден, онша қатты қызбаған жерге қарай (жоғары беткі тартыс аймағымен су тұтқырлығы), осмостық қысымы аз жерден осмостық қысымы жоғары жерге қарай жылжиды.

Сотүстік Қазақстан жағдайында барлық жер асты сулары терең орналасады, ылғалдану теревділігі шамалы болады, өнім капилярлы ілінген ылғал арқылы қалыптасады.

з) гравитациялы — топырақ ылғалдылығы шекке дейін көтерілгенде капилллрлы күштер ылғалды ұстай алмайтын күйге жетіп, ол астыңғы қабаттарға қарай немесе еңкіске қарай гравитациялы күш арқылы ағады. Өсімдіктер үшін ол оңай сіңіріледі, бірақ топырақтың тамыры бар қабатында аз уақыт болғандықтан, ол нақтылы өсімдіктердің сумен қамтамасыздануына аз көлемде қатысады, бірақ топырақтағы капиллярлы ылғалдың пайда болуының көзі болады.

Тамыр түтіктерінің сору күшінен жоғары ұсталынатын суды өсімдіктер сіңіре алмайды. Ауылшаруашылық дақылдарды көбінде тамырларының сору күші 15 атмосфераға тең.

Топырақ ылғалдылық мөлшерінің шекарасын өткеңда байланыс деңгейі, жылдамдылығы. және өсімдіктерге оның оңа; жетуі өзгеретін ылғалдылық топырақты — гидрологиялық константалар деп аталады. Максималды адсорбциялы ылғал сыйымдылық (МАЫС), максималды гигроскопиялық (МГ) тұрақты солу ылғалдылығы (ТСЫ). капиллярлы байланысты ылғалдылығы (КБЫ), ең төменгі су сйымдылығы (ЕТСС), -~т.т су сйымдылығы (КСС) және толық су сыйымдылығы