Органикалық тыңайтқыштардың құрамындағы арамшөптердің тұқым қорын анықтау

Топырақты арамшөптер тұқымдарымен ластайтын көздерінің бірі - органикалық тыңайтқыштар. Тұқымдардың көбісі көңге жемшөп және төсеніш сабанмен бірге түседі.

Органикалық тыңайтқыштарды танапқа шығару алдында,олардың құрамындағы арамшөптердің тұқым қорын анықтау үшін, үлгілерді үлгі немесе қарапайым. Құралдармен /күрек, қалақпен/ алады. Салмағы 1 кг-нан жоғары үлгілерді штабельдің әр терендігінің сегіз орнынан алады. Оларды араластырып, салмағы 1 кг орташа үлгіні жасайды, оны полиэтиленді қапшықтың ішіне алған жері мен күні, үлгі алынған партияның келемі, оның сақтау әдісі мен кезеңі жазылған этикеткасымен бірге салады. Содан соң зертханада одан 200 г Үлгіні алып, оны тесіктердің диаметрі 3;1;0,5; 0,25 мм електерге салып, суда жуады. Суды лайланған сайын ауыстырып отырады. Болған соң, електе қалған тыңайтқыштардың қатты қағазға түсіріп, ауалы құрғақ күйге дейін . Сосын лупа арқылы әрбір фракциядағы тұқымдардың есептеп. олардың жалпы санын және түрлерін анықтайдьт, арамшөптердін, тұқымдарын бөледі. Тұқымдарды түрлерге бөліп анықтау үшін омдарды, анықтағыштарды немесе тұқымдардың коллекциясын

21- кесте -Органикалық тыңайтқыштардың құрамындағы өнім арамшөп тұқымдарының қорық бағалайтын шкаласы

Балл	Өңгіш тұқымдардың қоры	1 тонна тыңвйтқыштың құрамындағы өнгіш тұқымдардың саны, дана
		Төсеніш көң, шымтезек, компосттер, құс саңғырағы	Ылғалдылығы 90% дан жоғары төсенішсіз көң
1	Төмен	100-ден төмен	30-дан төмен
2	Орташа	100-500	30-140
3	Жоғары	500-1250	140-360
4	Өте жоғары	1250	360 – тан астам

Тұқымдардың өнгіштігін көктету әдісімен анықтайды үшін 4 реттік қайтарымда 100 дана тұқым алып, оларды чашкасының ішіндегі сүзбе қағазға салады да, содан термостатқа салып 25-28°С жылылықта көктетеді. Өскіндер болған сайын, оларды санағаннан кейін алып тастап отыра күн өткен соң тұқымдардың өнгіштігін есептейді. Өнбеге тұқымдардың өнгіштігін органолептикалық әдіспен анықтайді, Өлген тұқымдар езіледі, олардың іші сұйық және реңі қар' болады. Қабығы қатты тұқымдардың өнгіштігін анықтау ' оларды алдын ала ауалы құрғақ күйге дейін кептіріл, қабықтарының су және ауа өткізгіштігін жақсарту тұқымдарды 20-30 минут күкірт қышқылымен өңдейді. Содан оқ қышқылды төгіп, тұқымдарды 2-3 минөт суда шайып, көктетуге қояды. Бұдан 3-5 күн өткен соң тірі тұқымдар толық өнеді.

Органикалық тынайтқыштардың құрамындағы арамшөптер тұқымдарының қорын төрт балды шкала бойынша бағалайды.

Өсіп тұрған арамшөптерді санау

Арамшөптермен күресу шараларын әзірлегенде мәліметтерді жинақтау үшін егістердің ластануын негізгі әдісі - өсіп жатқан арамшөптерді есептеу. Оны анықтау кез сандық және сандық-салмакты қолданылады.

А) Танаптардың ластануын кез мөлшерімен анықтайтының , Ауыл шаруашылық танаптарды арамшөптермен ластануын мөлшері әдісімен бағалау ете шапшаң жасалады. бүл әдістің негізіңде арамшөптердің санын мәдени жиілігімен салысыру арқылы бағаланады. Танаптың бір немесе екі диагоналі бойынан етіп, егістерді кіреді. Кестеге (8- үлгі) кездескен арамшөптерді және сонымен бірге олардың ластану бадарын жазады. Учаскені тексергеннен дейін танаптың ластану жағдайын анықтап, барлық учаскенің дастану балын қояды.

8- үлгі

Арамшөптерді көз мөлшерімен анықтайтын кесте

Арамшөптің	Биологиялық топ	Биіктігі, см	Қабатты- лъны	Арамшөптің есу кезеңі	Балл арқылы бағалау

Учаскенің ластануының жалпы балы ___________________

•Зерттеген танап бойынша ескертулер және қосымшалар

Зерттеген учаскенің ластану дәрежесі А.И. Мальцевтің төрт қалдық шкаласы бойынша бағаланады (16 -кесте). _ . Сонымен қатар арамшөптердің мәдени өсімдіктерге қарағанда өсімдіктігіне карай қай қабатта орналасатынын көрсету керек. •Мальцев әдісі бойынша арамшөптердің мәдені өсімдіктерге биіктігі бойынша үш қабатында орналасуын айырады, 1 сандарымен белгілейді дақылдардан жоғарырақ өсетін арамшөптер. шөптердің биіктігі мәдени дақылдармен бірдей.

III -мәдени дақылдардың жамылғысының астында орналасатын арамшөптер.

22- кесте -Танаптың ластануын көз мөлшерімен бағалау шкаласы

Балл	Арамшөптер санының сипаттамасы	Ластану
1	Егісте жекелеген арамшөптер кездеседі	азырақ
2	Арамшөптердің егістікте саны азарақ, әдетте мәдени өсімдіктердің арасында көрінбейді.	орташа
3	Арамшөптер саны мәдени өсімдіктер санына жақындайды	күшті
4	Арамшөптер мәдени өсімдіктерден басым болып келеді	өте күшті

Танаптардың ластануын санау әдісімен анықтау

Ауыл шаруашылық танаптардың ластануы туралы толық мәліметтерді алу үшін арамшөптердің негізгі түрлері жагшай өне бастаған кезде есеп әдісімен зерттеу жұмыстар жүргізіледі.

Бұл мақсатпен әр танаптың ең ұзын диагоналі бойынан, аралығын бірдей жасал, көлемі 50x50 см /0,25 м ²/ көсекті салып есепті жүргізеді.

Ауданы 50- га дейін танаптарда және учаскелерде кәсекті 10 рет, 50-100га жерде 15-рет, көлемі 100 га-дан артық болса 20 рет салады. Кәсектің ішіндегі арамшөптердің әр түрлерінің санын есептеп, мәліметтерді танаптардың ластануын бақылау парағына жазады (9- үлгі). Зерттеушіге белгісіз арамшөптерді "Басқа түрлері деген бөліміне жазады. АрамшөптердІң әр түрін бөлек жолға жазып, содан соң жинақтаушы кесте толтырылады (10 -үлгі). Зертгелген алқаптар ластану деңгейіне карай жинақтаушы кестеде арамшөптер саны бойынша келесі ретімен топтарға жіктеледі /дана/м²/: 5 ^ІНІ 5,1-15; 15,1-50; 50,1-100 және 100-ден астам.

Зерттеген мәліметтер арамшөптермен кешенді шараларын құру жәке гербицидтерді сатып алу үшін қолданылады.

Танап ластануының бақылау парағын толтыру тәртібі 9 үлгі

Ең алдымен шаруашылықтың, ауыспалы егістің нөмірін, ауданын, топырақ сипаттамасын (типі, механикалық .құрамы, қарашіріктің мөлшері), нақты жүргізетін топырақ «деулерін көрсетеді.Одан басқа зерттелетін дақыл және сұрыптың, дақьщцың даму фазасы, егіс жиілігі (қалыпты, сирек), алғы дақыл көрсетіледі, тыңайтқыштардың енгізу мөлшері мен мерзімі, бакылау жүргізген жылындағы қолданған гербицидтер аталып, бакылау жүргізген күні жазылады.

1-діңгек "Арамшөптердің коды" "Арамшөптердің салалық классификаторына" сәйкес толтырады (М.;1984). Мысалы, 5460 далалық қалуеннің коды.

2-діңгекке "Арамшөптердің аты" зерттеген кезде анықталған барлық арамшөптердің түрлерін кіргізіл, әр түрлі бөлек жолға жазады. 3- діңгекке "Арамшөптердің саны" әр кәсектің ішіндегі арамшөптердің санын жеке көшіріп жазады. Мысалы, бірінші көсекте далалық қалуеннің саны — 11 дана, екіншіде — 0, үшіншіде - 37 дана т.с.с,

4-діңгекке "Барлық арамшөп" барлық есептеген кесектердегі арамшөптер санын енгізеді. Мысалы, 20 орыннан алынған далалық қалуеннің саны 178 дана .

5-діңгекке "0,25 м² кәсектегі орташа арамшөптің саны" арамшөптердің жалпы санын (4 діңгек) кәсектердің санына бөлу

арқылы анықталады. Мысалы, 20 орыннан алынған далалық қалуеннің орташа саны 8,9 данаға тең болды. 1 м²-дағы арамшөптердің орташа санын 5 діңгектегі санды 4 діңгектегі санға кебейту арқылы табамыз. Мысалы, 36,6 — 1 м²-да Далалық қалуеннің орташа саны 5 діңгектегі 8,9 санды 4-діңгектегі санға көбейту арқылы табылды .

9 форма

Танаптың арамшөппен ластануының бақылау парағы

Шаруашылық - ЖШС "Болашақ"

Бөлім(бригада) - Орталық

Ауыспалы егіс — №4 танаптық

Танап – 7

Ауданы – 250 га

Топырақ – күңгірт қара-қоңыр, орташа құмбалшық, қарашіріктің мөлшері 3,84%

Топырақты өндеку- жазықтілгішті культивация

Дақыл- жаздық бидай

Сорт- Астан

Даму кезеңі-түптену

Жилігі- бірқалыпты

Алғы дақыл- сүрі танаптан кейінгі бидай

Тынайтқыш- қолданған жоқ

Топырақ гербиуиді сол жылы қолданған жоқ

Бақылау мерзімі – 2 маусым 2004 жыл.

Дақыл - жаздық бидай

Сорт — Астана

Даму кезеңі — түптену

Жиілігі- бірқалыпты

Алғы дақыл — сүрі танаптан кейінгі бидай

Тыңайтқыш - қодданған жоқ

Топырақ гербициді сол жылы қолданған жоқ

Бақылау мерзімі — 2 маусым 2004 жыл.

Дақыл		Аудан, га		Арамшөптің түрі		Бар лық лас танған, га	Ластану (дана/м2)^да5^ бойынша ауланып т.„
код	аты аты	іжалпы	Зерттелген	Код	аты		5дейін	5,1-15	15,1 -50	50,1-100	100 көп
1480	Бидай	400	400		Дақылдар дың жалпы ластануы, С..І. арамшөпт ердің түрлері бойынша	400					400
				2358	Жатаған бидайық	400			150	300
				4144	Ақ алабұта	400			250	150
				4168	Жабайы шомыр	400	250		150
				4365	Иіссіз түймедақ	400			400
				4430	Көк кекіре	400	250	100	50
				8270	Дала қырық буыны	400			400		.
				5410	қызғылт ,. қалуен	400			400
				5347	Далалық жалбыз	400			400
! |	1	1	1	54601	Егістік қалуен	400	|	400 1	400
					Басқа түрлеш	400			250	150

Егістердің ластану дәрежесі бес баллдық шкала бойынша қойылады (23 кесте).

23 кесте -Ауыл шаруашылықты жерлердің ластануын бағалау

Арамшөптердің саны, дана	Ластану баллы	Ластану дәрежесі
1,0-5,0	1	өте төмен
1,1-15	2	Төмен
15,1-100	3	Орташа
50,1-100	4	Күшті
100-ден көп	5	өте күшті

Сонымен қатар арамшөптердің жер үстіндегі массасымен топырақтың бетін жабу дәрежесі бойынша ластануды бағалайтын әдісі бар. Кесектің ортасындағы топырақ беті толық жабылғанда 100% болып, ал егер арамшөптер болмаса 0% бағаланады.