8 Сурет. Топырақ үлгісін патронда капиллярлы қанықтыру.

Қақпактарын шатыстырып алмау үшін. олардың кері жағы; (цилиндрдің) үстіне қаратып қояды. Содан кейін патрондағы (дилинцрдеп; топыраққа, ванночкаға құяды. Шеттері сута тиіп тұрған фильтрлі қағаз арқылы топыр капиллярлары біртіндеп суды сіңіреді. Тұрақты салмі орнатылғанша қанығу етеді, ол үшін патронды (цилиндрді топырақпен кезекпен таразыға салмағын өлшеп отырады. Патронды (цилиндрді) тіреуден алады, үстінен қақпақпен жабады, фильтрлі қағазды астынан ұстап тұрып ваннадан аладш аударып столға жабық жағымен қояды. Содан кейін қағазды алады, оған жабысқан топырақты патронға (цилиндргеі тазартады да қақпақпен жабады, патронды топырақпен үлкегі патрондарға (500 см³) 0,1 г дәлдігімен кішкентайлармен салмақ өлшейді (Р).

Ылғалдылықты анықтау үшін патронның (цилиндрдін биіктігінің бөрінен екі орта топырақ сынамасын алдын-алі салмағы өлшенген алюминийлі стақандарға (то) салады. Олардың номерлерін патрондардың (цилиндрлердің) номерлері байланысты жазады. Содан кейін патрондарды (цилиндрлерді) топырақтардан тазартып, жуып құрғатады.

Алюминийлі стақандарды қақпағымен және топырағымен бірге 0,01 г (тО дәлелдігімен салмағын өлшеп құрғататын шкафқа тұрақты салмаққа дейін 105 градус темпера құрғату үшін қояды.

Құрғағаннан кейін топырағымен стакандарды құрғата шкафтан шығарып, эксикаторда суытып салмағын өлшейді.

Қаныққаннан кейін топырақ ылғалдылығы капиллярлы сыйымдылықты сипаттайды.

Топырақтың жыртылатын қабатының құрылысын анықта үшін есептер келесі дәйектілікпен жасалынады.

0-10 см топырақ қабатының құрылысын санау үлгісі. Негізгі мәліметтер: патрон диаметрі Д=5,5 см; патрон биіктігі Н=10 см; патрон салмағы Ро=1б2,8 г;

қанығуға дейінгі топырақ пен патрон салмағы РІ=521,4; каныққаннан кейінгі топырақ пен патрон салмағы Р2=561.5; бос бюкс салмағы — 24.0 г ылғалды топырақ пен бюкс салмағы 40,5 г; құрғатқаннан кейінгі топырақпен бюкс салмағы т₂= 36,8 г.

Санау тәртібі:

1. Құрылысы бұзылмаған топырақ үлгісінің көлемі (патронның ішкі көлеміке сәйкес келеді

1	Патрон (цилиндр) немірі	_	_
2	Патрон диаметрі	Д	см
3	Патрон биіктігі	Н	см
4	Патрондағы топырақ үлгісінің көлемі	V	см³
Ь	Бос патронның салмағы	Ро	г
ь	Қанығудың алдында топырақ пен патронның салмағы	Р₁	г
7	Қаныққаннан кейінгі топырақ пен патронның салмағы	Р₂	г
8	Алюминиша стақанның нөмірі	-	-
9	Алюминийлі стақанның салмағы	m₀	г
10	Құрғатқанға дейінгі алюминийлі стақанның салмаш	m₁	г
11	Құрғатқаннан кейінгі топырақ пен алюминийлі стақанның салмағы	m₂	г
12	Қаныққаннан кейінгі топырақтың ылғалдылығы	W	%
13	Патровдағы мүлдем Құрғақ топырақтың салмағы	М	г
14	Топырақтың үлестік салмағы	J	г/см³^
15	Топырақтың қатты фазасының келемі	V_t	см³
16	Жалпы келемнен топырақтың қатты фазасының көлемі	_Vt¹	%
17	Топырақ қуыстарының жалпы көлемі	Vс
18	Жалпы қуыстылық	О	%
19	Капиллярлы қуыстардың көлемі
20	Капиллярлы қуыстылык	OK	%
21	Капиллярсыз қуыстардың көлемі	V
22	Капиллярсыз қуыстылық		%
23	Көлемдік салмақ	d
24	Үлгіні алғандағы топырақтың ылғалдылыш	W₁	%
25	Қаныққанға дейін топырақ аэрациясының дәрежесі	V_А	%
26	Үлгіні алғандағы топырақ ылғалдылығы	V_в	%
27	Үлгіні алғанда топырақтың зерттейтін қабатындағы судың жалпы қоры	W₂
28	Сумен қаныққан соң аэрация дәрежесі (капиллярлы ылғал сиымдылықта) .	V_A¹	%

Жер астындағы сулар терең орналасқан жағдайда (3-4 м-дені терең), егер және тамыр тарайтын қабат оның бетімен жанаспаса, капиллярлы қанығу Солтүстік Қазақстан үшін тиімді емес. Бұл жерде топырақтың жыртылатын құрылысын дифференциалды қуыстылықтан капиллярлы қуыстылықты қолданбай, одан көрсеткіпшен - ең төменгі су сыйымдылықты (ЕТСС) дұрыс. Сондықтан бұл жағдайда топырақты тылатын қабатының құрылысын анықтау үшін айлысы үлгіні үстінен қанықтыру әдісі болады. Ол құрылысы топырақтың ең төменгі су сыиымдылығын анықтауға сәйкес келеді.

Топырақтын жыртылатың қабатының құрылысын үстінен сумен қанықтыру әдісі арқылы анықтау.

Бұрғының көмегімен алынған топырақ құрылысының өзгермеген және зертханаға әкелінген үлгілерінің патрон қакпағымен бірге (РІ) салмағын өлшеп аударады да, астың қақпағын алып қояды. Сосын топырақ бетіне дөңгелек фильтрлі қағаз салады да, дәкемен байлайды, ол үшін резеңкелі ширатылған жіп қолданады. Содан кейін патронды бірінші күйіне қойып үстіңгі қақпағын ашып, биікгігі 3-4 см патрондағыдай диаметрлі металды шығыршық кигізіп жабысқа тасмалмен біріктіреді.

Қанығу үшін топырақ сынамасы мен патронды астаудаш (кювет, кристалдандыру үшін ыдыс) аласа тіреуге қояды. Содан кейін топырақ бетіне патронның үстіне фильтрлі қағаз қойып 2-3 см қабатпен су құяды. Бұл су қабатын, патронның астынан су шыққанша, сол деңгейде әлсін-әлсін құю арқылы ұстап отырады. Сосын сіңбеген суды патронның үстінен абайлап төгеді, топырағы бар патронды тесік диаметрі 0,25 немесе 0,5 мм електен өткізген ауалы-құрғақ топырақтың үстіне гравитациялы сорылып алыну үшін қояды. Бір сағаттан кейін сорылу аяқталады (зертханалық сабақтарда уақытты үнемдеу үшін сору уақытын 15-20 мин дейін қысқартады, патрондарды Қақпақтармен жуық салмағын өлшейді (Рг), топырақ амаларын алюминийлі стақандарға салып құрғату әдісімен топырақ ьтлғалдылығы анықталады, Ол ылғалдылық ең төмен су сыйымдылығына тең болады, Жұмыстын кейінгі жолы топырақтың жыртылатын қабатының құрылысын топырак үлгісін астынан капиллярлы сіңіру әдісіне ұқсас етіп аныктау керек. Есептерді жеңілдеткен схемамен жасауға болады: _

1. Құрылысы өзгермеген топырак үлгісінің көлемі болатын патронның ішкі көлемі (V).