32. Жаратылатын жерді пайдалану құрылымы

Дақыл	Меншікті мөлшері, %	Алаңы, га
Жаздық бидай	40,0	300
Арпа	13,3	100
Сұлы	6,7	50
Көп жьтдггмқ тептер	20,0	150
Ықтьфма сүрі жер	20,0	150
Жыртылатын жердің .барлығы	100	750

33 Дақылдарды топтарға бөлу және олардың ауыспалы егіс алаңындағы меншікті көлемі, %

Дақылдардың топтары	Алаңы,га	Меншікті мөлшері,%
жаздық дәнді	450	60,0
жылдық шөптер	150	20,0
Метмрмалы сүпі жеп	150	20,0
Барлығы	750	100,0

Танаптың орташа көлемін анықтаймыз. Егістік алаңмен жер құрылымының бастапқы мөліметтеріке сүйеніп, орташа көлемін 20% (150 га) деп алған жөн болады. Ауыспалы егістегі танаптардың санын анықтаймыз: 100:20=5. Жосп ауыспалы егісте 5 танабы болу керек, олардың екеуіңде бидай, көпжылдық шөптерге және сүрі жерге бір беріледі, ал бір құрама танабында 100 га арпа және 50 орналасады.

34. Танаптарды құрастыру

Дақылдар	Алаңы, га ~~~~~~І
Жаздық бңцай	150
Жаздық бидай	150
Арпа 100га+сұлы 50 га	150
Көп жылдық шөптер	150
Ықтьфмалы сүрі жер	150
Барлығы	750

Алдымен, дақылдардың кезектесу қағидатына сәйкес ауыспалы егістің буындарын құрастырады. Құрастыратын ауыспалы егісте негізгі дақыл жаздық бидай оны, ең жақсы алғы егістерден (сүрі жер және сүрі жерден кейін екінші дақыл) кейін орналастырған жөн болады. Бұл мысалда ықтырмалы сүрі жердің жақсы соңғы өсерін қолдануға болады.

Тертінші құрама танабында жаздық бидайға қарағанда құнарлығы төменірек арпа мен сұлыны араластыруға болады. Бұл дақылдардың арамшөптерге бәсекелестігі жоғары, олардың себу мерзімдері кеш болғандықтак арамшөптері өкім өсуін арандатуға егіс алаңыңда жоюға мүмкіңдік береді.

Бұл ауыспалы егістің бір сүрі жер буыны ғана болады: сүрі жер- бидай-арпа-сұлы. Көпжылдық шөптерді шықпа танапта орналастьфған жөн болады.

Ауыспалы егістің тәсімі осындай болады:

1. Ықтырмалы сүрі жер

2. Жаздық бидай.

3. Жаздық бидай

4. Арпа+сұлы

5. Көп жылдық шептер (шықпа танап).

Оның толық атьт — бее танапты дәнді сүрі жерлі жылдық шықпа танабымен. Тағы ескеретін ылғалдылығы жеткіліксіз дала және құрғақшылық аймақтарда ең тиімдісі төрт- бес танапты ауыспалы егістер. Олар топырақты су және жел эрозиясынан қорғауға жасайды, күріш және мақта ауыспалы егістік агромелиоративтік (тұздакуға тежейді) маңызы бар арлықтың сақталуына, кей жағдайларда жоғарлауына •мүмкіндік жасайды. Өсіру мерзімі мен тәсіліне байланысты •үздік, аңыздық, орымдық және үстемелік аралық дақылдарды қыратады.

Күздік аралық дақыл ретінде күздік қара бидай, тритикали, всүздік арпа қыстайтын ас бұршақ және сұлы, күздік сиыр қоңышқа, күздік рапс және т.б. өсіріледі. Бұларды негізгі дақылдардың жинағаннан кейін себеді де, келесі жылы ерте

!көктемде жинайды.

Қазақстанның Оңтүстік аудандарывда аралық дақылдарды өнім жинағаннан кейін өсіреді. Бұл үшін бір жылдық шөптер, дәнді бұршақтар, отамалы және жедел өсетін дақылдарды қолданады.

Орьщдық аралық дақылдарды негізгі дақылды пішенге , көк балаусаға, пішендемеге немесе сүрлемге жинасымен, ізінше өсіреді. Оңтүстікте әдетте күнбағыс, ас бұршақ пен бұршақтың қоспасы, шайжүгері, т.б. себіледі, жазғы күзгі мерзімі қысқа жерлерде астық бұршақтың бір жылдық қоспалары, сұлы, ас бұршақ т.т. қолданылады.

Үстемелік аралық дақылдарды негізгі дақылдардың бүркемесіне онымен бір мезгілде немесе оны себісімен, ізінше себеді. Олар, негізгі дақылды жинап алғаннан кейін бозқыру түскенше пәрменді өсуін жалғастьфады. Мұндай егіс үшін түйе жоңышқа, судан шөбі, эспарцет, бір жылдық беде, сиыр жоңышқа және т.б. қолданылады.

35. Астық және техникалық ауыспалы егісте бастапқы мәліметтер

36. Мал азықтық және дәнді мал азықтық ауыспалы егістерді

құрастыру үшін бастапқы мәліметтер

еркек шөп, 21-көп жылдық шөп коспасы, 22-беде, 23-темекі, 25-екпе сүрі жер, 26- ықтырма сүрі 24. жазықкескіш сүрі жер, 28- құрама сүрі жер, 29- жазық гербицидті сүрі жер. ^С

Ауыспалы егіске ауысу жоспарын және ротациялық кестені жасау әдістемесі.

Ауыспалы егісті игеру үшін ауысу жоспарын жасау болады. Ол екі бөліктен тұрады: біріншісінде соңғы жылда болған алғы дақыддар есепке алынады, екіншісінде ауыспалы егісті игеру кезеңіндегі дақылдар мен сүрі жердің кезектесу ретін көрсетеді. Жоспарды жасауға пайдаланатын негізгі құжаттанап тарихының кітабы, одан соңғы бірнеше жылдарда дақылдардьщ орналасқаны және танаптардың арамшөп пен ластаңуы жөніндегі деректер алынады.

Ауыспалы егістің жоспары жасалғанда төменгі ұстанымдарды ескеру қажет:

1. Жыл сайын қажетті өсімдік шаруашылық өнімдерін алуды қамтамасыз ету.

2. Мүмкіндігінше игеру мерзімін 3-4 жылдан асырмау керек. Әдетте көп уақытты пайдалану мерзімі әр түрлі көп жылдық шөптері бар және дақылдар мен сүрі жер жолақтап орналастырылған топырақ қорғайтын ауыспалы егістерді игеру үшін қажет етеді.

3. Ескі ауыспалы егісті дақылдары мен сүрі жерін жаңа жасалғанға келтіріп ауыстыру.

4. Бір танаптағы шұбартанаптықтан бірте-бірте шығу, яғни биологиясы мек өсіру технологиясы бойынша айырмашылықтары Бар дақылдарды бір танапта өсірмеу.

Ауысу жоспарын жасағанда мына кезекті ұстанады:

1. Дақылдар ауыспалы егістің барлық танаптарында орналастырылады. Ауыспалы егістің бір танабын, басқаларына кәңіл бәлмей, толық игеруге болмайды.

2. Жаңа жерлер бслгілеп, оларды игерудің жылына енгізеді.

3. Ауысу жоспарыкың кестесіне бұрынғы жылдары себіл дақылдар туралы мәліметгерді жазады. Мұндай дақылдар себілген жылын есептемей, 3-5 жылы бойы пайдаланылатын шөптер, сондай-ақ, игерудің бірінші жылы жиналатын астық дақылдары жатады.

' Негізгі дақылдарды ең жақсы алғы дақылдардан кейін орналастырады; егер ондай алғы дақылдар жетпесе, онда бірінші длы оларды басқа болған барлық жақсы алғы дақылдан кейін қаластыруға болады Басқа дақылдарды ауыспалы егісте кезектесу ұстанымдарына сәйкес орналастырады. Өте күшті, әсіресе көп жылдық арамшөптермен ластанған аптарды сүрі жерге қалдырады.

Көпжылдық шөптер ауыспалы егісте болса, оларға танап қаңдайды.

Бес танапты ауыспалы егіске ауысу жоспарының мысалын қарастырайық (37- кесте) Кестенің бірінші белімінде Танаптардың нөмірін және соңғы үш жылдағы әрбір танаптағы. Ылғы дақылдар, олардың аумағы жазылады.

Кестенің бесінші бағанасына арамшөптердің түрлері және қауыспалы егіс танаптарының ластану дәрежесі жазылады. Танаптардың ластануын және алғы дақылдарды ескере отырып, бірінші жыл игеру бағанасына, өтқен жылдары егілген дақылдар жазылады. Бұл ауыспалы егістің екінші танабындағы көп жылдық шөптер. Содан соң жетекші дақыл жаздық бидайға алғы дақылдарды таңдайды. Оны ең жақсы алғы дақыл таза сүрі жерден кейін орналастыруға болады (1-ші танап) немесе арпа, сұлыдан кейін. өйткені бұл танап арамшөптермек аз ластанган (3-ші танап). Содан соң шаруашылық қүндылығы төмендеу ретімен ауыспалы егістегі басқа дақылдарды орналастырады. Арпа мен сұлы жем астық дақылдары болғандарына байланысты, оларды жаздық бидайдан кейін орналастырады (4-ші танап). Бұл танап көбінесе кеш пісетін жаздық арамшөптермен ластанған, олар арпа мен сұлының себу мерзіміне қарай өніп өседі. Сондықтан, бұл арамшөптердің тұқымдарын арандатуға және олардың көктеулерін егіс алдында жоюға мүмкіндік туады. Таза сүрі жерге көпжылдық арамшөптермен күшті ластанған бесінші танап бөлінеді. Сол сияқты ауыспалы егісті толық ' игергенше жыл сайын дақылдарды орналастырады. Біздің мысалымызда жана ауыспалы егіс бір жылда игеріледі.

_ Игерілетін ауыспалы егістер тәсімінің ауысу жоспарына түзетулгрді гкгізуге рұқсат болады.

Олар бұрынғы жылдардағы егістерді пайдалану, танаптарды мнарландыру және арамшөптерден тазарту қажеттілігіне, сонымен қатар дақылдардың қалыпты өнімділікті алуға болмағанына байланысты болады. Мысалы, жаңа епстерде сүрі жерлердің және көпжылдық жоқтылығы. Бірақ көп жылдық арамшөптермен танаптарда тек сүрі жер арқылы тазартуға болады. Көп шөптерді, олар жоғары өнім бергенше қолдану керек құрғақшылықты болған кезде, сүрі жерден басқа алғы егістепа кейін күздіктердің бірқальшты көктеулері болмауы мүмкін сондықтан осындай жылдарда жаздық дақылдарды сепкен жөң '

Тағы бір ескеретін жағдай, ауысу кезеңінің соңғы жыльіңд жаңа ауыспалы егістік тәсіміне дақылдардың кезектесуі сәйкес болмауы мүмкін.

Өткен сабақта жасалған ауыспалы егіске ауысу жоспарын дайындау үшін (38- кесте) студенттерге шифрлер берідеді. Кестеде танап тарихы туралы деректері берілген.