Арамшөптердің гербарий және тұқымдар арқылы ажырату әдістері

Арамшөптердің негізгі түрлерінің сипаттамасымен. Олар өз дәптерлеріне арамшөптердің агробиологиялық және агробиологиялық топтарының жекелеген өкілдерін жазуы керек. Гербарий жадығаттарын зертеген кезде арамшөп дұрыс айырып анықтау үшін келесі ретімен жұмысты керек.

1. Тапсырма бойынша берілген арамшөптердің ботаникальвг тұқымдасын анықтау.

2. Арамшөлтің қазақша / орысша/ және латынша атын атау.

3. Агробиологаялық тобын анықтау.

3. Негізгі морфологиялық белгілерін сипаттау (өсімдіктің биікгігі жапырақтың пішіні, тутіктердің болуы немесе болмауы, гул шоғыры т. б.)

4. Биологиялық ерекшеліктеріне назар аудару (көбею өдісі, өнімділігі, тұқымдар мен вегетативті көбею мүшелерінің өміршеңдігін сақтау ұзақтығы, вегетативтік көбею мүшелерінің орналасу тереңдігі, тұқымдардың көктеп шыға адатын терендігі).

3. Арамшөп қандай дақылдардың егістерін лаетайтынын анықтау..

4. Шаруашылық-экологиялық теріс қасиеттерін білу.

Арамшөптерді жатгап және бір бірінен ажыратуды үйрену үшін тренажерларды және арашдәптердің аттары жазылмаған гербарийлерді қодданған дұрыс. Алғашқы кезде гербарийді оқып жаттау үшін арамшөптердің атласын және арамшөптердің анықтағыш кітаптарын қолдану керек. Арамшөптердің атын тек жаттамай ғана, сонымен қатар оларды жақсы білу үшін даму фазалары, биіктігі және өсімдіктердің көлемі әр түрлі болған гербарийлерді қолданған дұрыс. Арамшөптерді бір биологаялық топ ішінде зерттегек кезде мацызды морфологиялық белгілерік ескеру керек.

Арамшөптер бір-бірінен тек морфологиялық және биологиялық белгілері арқылы ғана ерекшеленбейді, олар жемістері мен тұқымдары бойынша да өзгешеленеді. Көбінесе бұл айырмашылықтарын көлемі, пішіні, түсі, таралу үшін әр түр құрылғылары аркылы анықтауға болады..Арамшөптерді тұқымдары хопырақта жәке ауыл адаруашылық дақылдарынан өнімінде болғанына байланысты ,оларды анықтау өте маңызды өйткені ол табантарда бұлардың таралуыка карсы шараларды колдану үшін керек болады.

Зертханалық сабақтарда арамшөптердің тұқым жадығаттарын зертгеу үшін тұқым анықтағыштары мен тұқымдардың (соллекцияларын қолданады. Тұқымдарды сызылған қағазға төгіп дуна және масштабты сызғышты қолданып, тұқымдардың пішінін, көлемін, түсін анықтайды, сыртқы қабықтың жағдайына көңіл аударады (бүдірлі, сырғымалы, нүктелі, күңгірт ж.т. б.) және әр түрлі қүрылғылардың болуы анықталады (қылтанақ, ұшпа жеміс ілгектері т. б.). Түсін анықтаған кезде бір өсімдіктің тұқымдарының түсі әр түрлі болатын мүмкіндігін ескеру керек. Егер тұқым топырақта ұзақ уақыт жатып қалса, оның түсін анықтау қиын болады. Соңдықтан бүл белгілерді жекелеген тұқымдары арқылы ғана емес, жалпы барлық тұқымдары бойынша анықтау қажет болады.

Арамшөптердің тұқымдарын анықтайтын екінші кезеңі бұл қоспасының ішінен арамшөптердің тұқымдарын анықтау. Ол үшін студентгерге алдын ала дайындалған полиэтиленді немесе қағаз пакеттің ішіндегі мәдени өсімдіктер мен арамшөптер тұқымдарының қоспасын (20-25 түрі) береді. Үлгілер пакеттен анықтағыш тақтайшаға төгіледі де, лупамен шпательді қолдану арқылы тұқымдарды көлемі, түрі, түсі және морфологиялық белгілері бойынша топтарға бөледі, Тұқымдарға толық сипаттама беріл суретін салады, содан соң арамшөптердің коллекциясы мен өсімдік анықтағыш кітабы арқылы түрін анықтайды, Жұмыс аяқталған соң тұқымдарды келесі сабақтарда қолдану үшін қайтадан қоспаға араластырып кояды.

Ауыл шаруа : жерлердін ласта салу әдістері.

Арамшөптермен тиімді күресуді ұйымдастыру үшін дер ауыл шаруашылық жерлердід ластану дәрежесі мен мәліметтерді білу керек. Осы мақсатпен ауыл шаруашлық дақылдардың егістершдегі және топырақташ тұндар қоры-жүйелі түрде анықтайды.

24 сурет. Калентьев бұрғысы. 1. Қол сапы. 2. Штанга. З.Цилиндр. 4. Шшақ

Сондықтан,¹ алдын ала егістердің ластануын білу үшін арнайы Шевелев, Калентьев ж. т. б. бұрғыларының көмегімен топырак үлгілеріп алып, топырақтағы арамшөптер тұқымдарының қорын және олардың вегетативтік көбею мүшелепін анықтайды/(24 сурет),

Зерттелетің танаптың ең ұзын диагоналі бойы күзгі өңдеуден кейш немесе кектемде арамшөптердің тұқымдары әлі өнбей тұрған кезде жыртылатын топырақтың әр қабатынан топырақ үлгілері алынады.Участкенің алқабы 50 га дейінгі жерінен 10 үлгі, 50-100 га-дан 20, 150 га-дан жоғары болса 25-30 үлгі алу керек. Содан соң салмағы 2 кг орташа үлгі жасап, оны алдын ала дайындалған этикеткасы кемесе көмірі жазылған целлофан пакетке бакеттериялық көмірін немесе этикеткадағы бел бір бойынша жасайды. Мысалы, 2/1(0-10), бірінші сан танаптьй нөмірі, алымы-скважинаның нөмірі_: болімінде-үлгі алған.' Алынған үлплерді зертханаға апарып ауалы-құрғақ күйге" дейін кептгоеда. Содан кейін негізгі үлгіден арамшөп тұқымдарын үшін 1 кг-нан аспайтын үлгілерін алып, диаметрі 0,25 мм, Ырғасының биіктігі 5-7 см елекке салады. Топырақ үлгісін електі оң қолмен ұстап, көлемін 3/4 дейін сумен қалтырылған үлкен бір ыдысқа, електің қабырғасын ортасына ейія суға батырьш ұстайды. Сол қолмен електі қатты баспай жапырақ түйішіктерін езеді, 0,25 мм-ден ұсақ түнба бөлшектерін тез шайып тастау үшін електі бірнеше рет судан алып шығып, қайтадан суға батырып отыру керек. Елеюгегі құм қалдығын басқа шайьш тастайды немесе краннан ағып жатқан суы електің ¹ мөлдір болып ағылғанша жаю керек.

Сумен шайылған үлгіні фарфор кесеге салады. Топырақтың минералды бөлігінен арамшөптердің тұқымдарын айыру үшін, ұзындығы 1,5 г/см³ -ден жоғары ауыр сұйықтығымен бөліп қайтарады. Ол үшін әр түрлі аспаптарды колданады. Олардың ішінде ең қарапайымы штативке бекітілген ауызы кең түтік /немесе түбі кесілген шөлмек/ (25 сурет).

Түтіктің немесе шөлмектің аузына қысқышымен бірге резеңке трубканы кигізеді. Шөлмектің ортасына дейін ауыр сұйықты құяды (1 литр сута 530 г поташ немесе 70%-дық хлорлы мырыш ерітіндісін, ас тұзының қою ерітіндісін — 1 л суға 265 г салады). Шөлмектің астына стақанды орнатады. Фарфор кеседегі үлгіні ауыр ерітінді құйылғаншөлмекке салады. Арамшөптердің тұқымдарын қалқьш ерітіндінің бетіне шығару үшін қоспаны шыны таяқшамен араластырып отырады. Тұқымдар ерітіндінің бетіне шыққан соң, резеңке трубкадағы қысқышты ашып стақанға шөлмектің астындағы құмды ағызып жібереді.

Құм салған стаканға ерітіндіні құйып шыны таяқшамен бірнеше рет араластырады. Қалқып шыққан барлық тұқымдарды қайтадак шөлмекке салады. Бұл жұмысты етаканның ішінде қалған барлық тұқымдарын шөлмекке ауыстырғанша жасайды. Бұдан кейін шөлмектегі тұқымдарды қағаз сүзбесін салған түтікке құйып, сумен бірнеше рет шаяды. Тұқымдарды қағаз сүзгісімен бірге Фарфор немесе алюминий кесеге салып кептіргішке қояды.

Іріктейтің тақтайшаға алдын-ала ақ қағазды төсеп, үстіне кептірілген қоспаны төгеді. Содан соң лупаны қолданып ' тұқымдарын түрлеріне карай топтарға бөліп 'салмағын өлшейді. Арамшөптердің тұқымдарын суреттерін немесе коллекциялап .Есеп мәліметтерін 6 -үлгіге көшіріп жазады.

25 сурет.

Тоапырақтағы арамшөптердің тұқымдарын есептеу

Шаруашылық --------------

Ауыспалы егіс--------------

Дақыл------------------------

Арамшөптердің түрі	Топырақ қабаттарының үлгілеріндегі тұқымдардың саны, дана			Барлық қабаттағы тұқымдар, дана
	0-10	10-20	20-30

№ - скважина

___________

___________

№ 2- скважина

___________

___________

№15 -скважина

___________

___________

№-15- барлық скважиналарда

Кәдімгі қара сұлы

__________

__________

Барлық қабаттарды______________

_________________

Үлгідегі арамшөптер тұқымдарының бақылау мәліметтерін аудан өлшеміне (I м²) немесе мүлде құрғақ топырақтың салмақ өлшеміне аударып санайды. Ол үшін топырақ үлгісін алудың алдында бұртанның ішкі диаметрін елшеп, оның кесу алаңын мына тендік арқылы анықтайды:

Топырақтағы арамшөптердің тұқыңдарын есептеу

Мұнда, П=3,14

Д ~ бұрғының диаметрі, см. 1 м²-дегі арамшөптер тұқымының саны (М) мына теңдік бойынша анықталады:

N= m х 10000

Мұнда, m-үлгідегі арамшөптер тұқымдарының саны, дана.

S-бұршның кесетін алаңы, см².

1000 -1 м²-дың см²-ге аударылған алаңы. Есептелген санды 10000 м² көбейтіп 1 га жердегі арамшөптер саның табамыз.

Егер топырақ үлгісі күрекпен алынса,онда арамшөптер санын топырақтың мүлде құрғақ салмақ өлшеміне мына теңдікпен

Мұнда, N^1 кг мүлдей құрғақ топырақтагы тұқымның саны, д_аң_а

А-тұқымды шаю алдындағы топырақ үлгісінің салмағы

W-тұқымды шаю алдындағы топырақ ығалдылығы.,%.' '

m-үлгідегі арамшөптер тұқымының саны, дана.

1 га-га есепті аудару мына формула бойынша жасалынады:

М=Н х d х 10000 х N

М-1га-ғы тұқымның саны, дана

Н-анықтайтын терендігі, см сі-

d көлемдік салмағы, г/см³.

N-1кт топырақтағы тұқымның саны, дана.

10000-1 га-ғы текше метрлердің саны. жыртылатын қабатының арамшөптер тұқымымен ластану дәрежесі балды шкала бойынша анықтайды (20-кесте).

20- кесте Топырақтың арамшөп тұқымдарымен ластануын

бағалау

Арамшөптер тұқымдарының саны млн./га	Ластану балы	Ластану дәрежесі
5 млн дейін	1	өте төмен
5,1 -15 млн	2	Төмен
15,1-50 млн	3	Орташа
50,1-100 млн	4	Күшті
100 млн- нан астам	5	өте күшті

7- үлгі

жасылдық арамшөптердің вегетативтік көбею мүшелерін ал көлемі 0,25 м² немесе 0,5 м² аландарда жасайды. Периметрі бойы 35 см-ге дейін тереңдікке күрекпен шымды кеседі де. оны абайлап плеккаға салып, арамшөптердің аалық

оларды сумен жуады. Содан салмағын, жалпы ұзындығын және санын топырақтың әр қабаты бойынша жәнеқайтадан аударып санайды. Анықтаған мөліметтерді 7- үлгіге 5 қазады.

Аз жылдық арамшөптердің вегетативтік көбею мүшелерінің саны