II Тарау. Арамшөптер және олармен күресу шаралары

Тапсырма:

І драмшөптердің биологиялық топтары және олардың өкілдерімен танысу.

2 Арамшөптерді героарии және тұқым арқылы ажырата ошу.

3. Танаптардың арамшөптермен ластануын есепке алу және картасын жасау әдістемелерін үйрену.

4. Жер бетін бүркелеу әдісі бойынша гербицид ерітіндісінің мөлшерін есептеу.

5. Арамшөптермен агротехникалық және химиялық күрес шараларын әзірлеу.

1. Арамшөптердің келтіретін зияны және олардың биологиялық ерекшеліктері

Арамшөптер деп адам өз қолымен өсірмейтін, бірақ ауылшаруашылық алқаптарда өсіп, ауыл шаруашылық дақылдардың өнімділігін кемітіп және сапасын нашарлататын өсімдіктерді атайды. Арамшөптердің ауыл шаруашылығына келтіретін зияны алуан түрлі. Арамшөптер қуатты тамыр жүйесінің көмегімен су мен қоректік заттарды мәдени дақылдардан артық сіңіреді, оларды көлеңкелейді, соның нәтижесінде ассимиляциялық ғақиялар

(процестер) баяулайды, өсіп-дамуын тежейді, топырақ температурасы төмендегеңдіктен микробиологиялық әрекеті әлсізденеді. Арамшөп басқан танаптарда мәдени дақылдардың тұқымдарының танаптық өнгіштігі темекдейді, танаптық жұмыстарды жүргізу айқындайды және сапасы кашарлайды.

Шырматылғыш өсімдіктер мәдени дақылдардың сабағына оратылып, олардың жатып қалуына себепші болады және егін үлкен шығындарға өкеледі. Арамшөптер астықты кептіруге және тазалауға, тынайытқыш енгізуге және гербицид қолдануға қосымша шығын талап, етеді. Бірқатар арамшөптер жағымсыз дәм мен иіс береді. адамның және жануарлардың . Кейбір арамшөптер мәдени дақылдарға өлсіретеді, ал кейде опат қылады. Арамшөптер дақылдарының зкякксстері мен ауруларының ошағы больш табылады. Сондықтан егістіктердің арамшөптер ластануымен кешенді күресу бұл - ауыл шаруа дақылдардың өнімділігін жоғарылататын және оның жақсартатын негізгі жолы.

Арамшөптермен күрес шараларын өзірлегенде және одап іс-санада қолданғанда олардың биологиялық ерекшеліктед ескеру керек. Оларға мыналар жатады:

а) Мол жемістілігі: шалқақ гүлтәжінің жақсы дамыған өсімдігі 5г мыңнан астам тұқым, қурай 200 мыңдай, көкпек 100 мыңд! тұқым береді.

Тұқым жемістілігі бойынша барлық аз жылдық арамшөптер топқа бөлінеді. Бірінші топтың арамшөптері орта есеппен 50, 600-ға дейін, максималды 15 мың тұқым қалыптастырады. кәдімгі қарамықша, мысыққұйрық итқонақ, жабайы шомырт шырмауық таран және т.б.

Биіктігі бойынша олар орта ярустағы (қабаттағы) өсімдіктері жатады.

Екінші топтың арамшөптері орта есеппен 600 ден 1500-ге дейін, ең жоғары өсімталдылығы 100 мыңға жетеді. Оларға егістік ярутка, танаптық қыша, кәдімгі жұмыршақ, көк шатырша және т.б. Үшінші топтың орташа жемістілігі 1,5-5 мың тұқым, ен жоғарғы /максималды) жемістілігі 1 млн. тұқымға жетеді.Бұларға жататын қара меңдуана, көкпек, қызылша гүлтәжі, канада майдажелегі.

б) Өсімдіктердің ажептәуір жерлерге таралуына мүмкіншілі беретін құрылғылардың болуы /13 сурет / Ошағандары бар тұқымдар:

1.Кәдімгі бақбақ

2.Қалуен

З.Сары қалумен Тіркестері бар тұқымдар:

4. Тікенек

5. Ошаған жанғақ.

Қаушақтары жарылып ашылатын тұқымдар

6.Танашық шегіргүл Өзі көмілетік тұқымдар

7. Қара сұлы

13-сурет. Арамшөптердің таралуына мүмкіншілік беретін құрылғылары

Мысалы, қалуен жел арқылы үлпілдектің көмегімен жеңіл таралады. Ошаған тікенектерімен жануарларға, құстарға, адамның киіміне жабысып басқа жерлерге түсіп таралады. Жоғары дымқылдықта шкратылатын қылтанағының көмегімен қара сұлы топырақ бетінен орнын ауыстыра алады немесе топыраққа өзі көміледі, кейбір арамшөптер, мысалы қаңбақ домалақ пішінге ауысып топырақ бетімен домалап, тұқым шашады.

Кейбір тұқымдар, мысалы қара сұлының бұратылған, иірілген қылтығы дымкылдағавда жазылады. құрғағанда бұпалып шиыршықталады, соның арқасында дәншік орнын ауыстырып жылжиды₎ топырақтың астына көміледі. / Тұқымның бір мезгілде өнбеуі және біркелкі піспеуі.

Арамшөптердің көктеулері ерте көктемнен қоңыр күзге дейін. Бұл температура мен жарық жағдайларьша, топарақ тұқымдардың өзгешілігіне (гетерокария байданыеты, Кектем ерте басталғак кезде қара сұлы, және т.б. арамшөптердің көктеулері мамырдың басында, мамырдың екітпі жартысында пайда (сүйгіштігі арттығырақ арамшөптердің көктеулері тары, гүлтәжі, мысық құйрық, итқонақ) мамырдың

аяғыңда-маусымның басында пайда болады, ал күздік арамшөп жаздың екінші жартысыңда өніп өседі. Тұқымның бір м өнбеуіне олардың көп түрлілігі де (полиморфтылығы) әсер етеді Мысалы, ақ көкпектің бір өсімдігіңде тұқымның үш түрі болады. Ірі қара қоңыр түсті тұқымдары сол пісіп жетілген жылы өседі, қара түсті қалың қабықты орташалары екінші жылы өсбере алады, ал қара түсті ұсақтары тек үшінші жылы ғана өнеді.

г) Тұқымның ұзақ өміршендігі.

Арамшөп тұқымдары өздерінің өнгіштігін жоғалтпай топырақта бірнеше жыл сақтай алады: қара сұлы-4-5, ақ кекпек-20, жұлдызшөп-10-15 жыл. Бұл тұқымдардың тыныштық кезеңінің болуымен түсіндіріледі. Терең және еріксіз тыныштықты ажыратады. Біріншісі тұқымның физиологиялық күйіне және қабығының құрылысына байланысты. Екіншісі, қоршаған ортаның ылғал, ауа жылу, жарық тапшылығы қолайсыз салдарына байланысты, тұқым қабығының бұзылуы тыныштық күйден тез шығуына мүмкіндік береді.

д) Арамшөптердің әр түрлі экологаялық режимдерге (аязға тезімділігі ,құрғақшылыққа төзшділігі, түздануға шыдамдылығы т.б.) төзімділігі.

е) Кейбір арамшөптердің сабақтарының ұшы зақымдағаннан кейін қайтадан өсуі мен дамуын одан әрі жалғастыруға қабілеті.

ж) Арамшөптердің тек тұқыммен ғана емес, сонымен бірге вегетативтік мүшелерімен де көбеюге қабілеті /көпжылдықтар/. 3).Кейбір арамшөптердің тоғышарлық немесе жартылай тоғышарлық тіршілікке қабілеті.