- •1 Қазақ ұлттық аграрлық университеті
- •Рецензенттер:
- •Оразымбетова Қарлығаш Нұрсәлімқызы
- •Ғылыми агробиологияның әдісі
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибеге қойылатын талаптар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе түрлері
- •Танаптық тәжірибені жүргізу жағдайының ерекшеліктері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тәжірибе жүргізуге жер уческесін таңдау және дайындау
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе әдістемесінің негізгі элементтері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибеде нұсқаларды орналастыру
- •Нұсқаларды жүйелі және рендомизді орналастырудың тиімділігі.
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 1 Тәжірибелік сабақ
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 3 Практикалық сабақтар Тақырып: «Рендомизмді әдіспен нұсқаларды жер учаскелерінде орналастыру»
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Экспериментті жоспарлаудың жалпы қағидалары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Бақылаулар мен есептеулерді жоспарлау
- •Тақырып: «Бірфакторлы және көпфакторлы тәжірибелер нобайын құру»
- •Бақылау сұрақтары:
- •23.Тәжірибе учаскесін бөлу
- •Бақылау сұрақтары:
- •24.Тәжірибе учаскесіндегі танаптық жұмыстар
- •Бақылау сұрақтары:
- •25. Өнімді есепке алу
- •Бақылау сұрақтары:
- •26. Мәліметтерді алғашқы өңдеу
- •Тақырып: «Іріктеу әдісі. Жиынтық және іріктеу»
- •Үлкен іріктеу
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе әдістемесі мен техникасын өндірістік жағдайда ұйымдастырудың ерекшеліктері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Шаруашылықтағы танаптық тәжірибенің түрлері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып. Жиынтық және іріктеу
- •Бақылау сұрақтары:
- •Санды және сапалы құбылмалылықтардың статистикалық сипаттамалары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Ғылыми болжамдарды тексерудің статистикалық тәсілдері
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 11 Тәжірибелік сабақ Тақырып: «Рендомизмді әдіспен орналастырылған танаптық тәжірибе нұсқаларының айырмашылығын дисперсиялық талдау әдісімен анықтау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып: «Латын квадраты әдісімен орналастырған тәжірибеден алынған өнім мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Айырмашылық бағасы:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып: «Стандартты әдіспен жүргізілген тәжірибе Мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Тақырып: «Екіфакторлы (3х3х3) танаптық тәжірибе мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Бақылау сұрақтары:
- •Күнделік
- •20... Жылы
- •Тәжірибе нобайы (нақтылы қойылған)
- •Тыңайтқыштарды есептеу
- •Жаппай әдісі арқылы жиналған өнімін есептеу тіркесі
- •Топырақ ылғалдылығын анықтау тіркесі
- •Жұмыс пен бақылау күнделігі
- •Тәжірибе учаскесінің жоспары, оған түсірілген тәжірибе нобайы
- •Тәжірибенің бағдарламасы
- •Тәжірибе учаскесінің тарихы
- •Тәжірибе туралы жалпы мағлұмат
- •Тәжірибенің жоспарын танапта орналастыру
- •Тәжірибеге бөлінген учаскенің тарихы
- •Өндірістегі тексеру
- •Символдардың қысқаша көрсеткішттері
- •Танаптық тәжірибе әдістемесі мен математикалық статистика терминдерінің қысқаша көрсеткіштері
- •Әдебиеттер
- •4.Ч2 критериіңің мәні
Бақылау сұрақтары:
Танаптық тәжірибеде нұсқаларды орналастыру әдістемесінің жік- телуі.
Нұсқаларды стандартты орналастыру әдісі.
Нұсқаларды жүйелі орналастыру әдісі.
Нұсқаларды рендомизмді орналастыру әдісі және түрлері.
Нұсқаларды жүйелі және рендомизді орналастырудың тиімділігі.
Латын квадраты, латын тіктөртбұрышы әдістерінің кемшіліктері, қолданылатын орындары.
№ 1 Тәжірибелік сабақ
Тақырып: «Тәжірибе нұсқасының, қайталаудың және мөлдектердің санын анықтау».
Сабақтың мақсаты – Тәжірибе нұсқасының, қайталаудың және мөлдектердің санын анықтауды үйрету.
Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
1.Үлгілер: макеттер.
2.Түрлі түсті плакаттар слайдтар.
Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
1. Таратылатын әдістеметік нұсқаулар.
Тәжірибе дәлдігін жоғарлатудың дәрежесіне мөлдектің пішіні, көлемі және бағытынан басқа мөлдектерді қайталауды көбейту әсерін тигізеді.
Мөлдектің ауданы тәжірибе дәлдігін жоғарлатқанымен, қайталау санын азайтады, себебі үлкен ауданды мөлдектер мен үлкен қайталауға тек үлкен жер көлемі қажет, ол бүкіл эксперименталды жұмысты қиындатады. Әрине, тәжірибе дәлдігін жоғарлату үшін мөлдектің ауданын немесе қайталау санын көбейту керек пе деген сұрақ туады?
Қайталау санын көбейткенде, мөлдек ауданын өсіргенге қарағанда тәжірибе дәлдігі тезірек жоғарлайтынын эксперимент мәліметтері көрсетеді. М.Шашкиннің есептеуі бойынша, бидайды бөлшектеп есептегенде, төрт қайталаудағы тәжірибе дәлдігі (Р = +4,65%), мөлдектің санын 12 ретке көбейткішпен тең болған (Р = ұ4,49%).
Жер көлемі аз жағдайда тәжірибе дәлдігін қайталау санын да немесе мөлдектің ауданында көбейту арқылы жоғарлатуға болады, ал аудан молырақ болса, онда мөлдектің көлемінен көрі, қайталау санын жоғарлатқан тиімдірек деп есептейді. Алдын-ала қойылған тәжірибе дәлдігін алу үшін, учаскенің ала-құлалығына қарай, тәжірибе қателігі мына формуламен анықталады:
sx = х /√ n , s% = х /√ n,
яғни вариациялық коэффициент көп болса, тәжірибе қателігі де көп болады немесе учаскенің ала құлалығы қайталау саны өскен сайын азаяды
Мұнда: n = (х/s)2 немесе n = (х/s%)2;
Учаскенің ала құлалығын біле отырып, соңғы формула бойынша мүмкін дәлдікке жету үшін қажетті қайталау санын анықтауға болады.
Мысалы, сол учаскедегі вариациялық коэффициент (х) 15% және 5% дәлдік керек болса: n = (15/5)2 = 9, тоғыз рет қайталау қажет. Вариациялық коэффициент 10% болғанда, тек төрт қайталау керек.
Танаптың ала құлалығы жоғары болған сайын, оның вариациялық коэффициенті де жоғары, сондықтан біркелкі тәжірибе дәлдігіне жету үшін қайталауды көбейту керек (1-кесте).
В.И.Сазановтың кестесінен, вариациялық коэффициент жоғары болған сайын, көп қайталау (15-17) қажет болатындығын көруге болады.
1-кесте. Вариациялық коэффициентке байланысты қажетті қайталау саны
-
Ауданы, м2
Мөлдектің көлемі
Негізгі ауытқу (у)
Нұсқа коэф- фициенті (х)
Қайталау саны (n)
12
1х12
ұ254
14,0
17
24
2х12
ұ237
13,2
15
24
1х24
ұ241
12,0
13
36
3х12
ұ224
12,4
12
36
1х36
ұ89
5,1
2
48
2х24
ұ214
11,8
12
48
1х48
ұ105
6,0
3
72
3х24
ұ217
12,0
13
Дегенмен ала-құла танаптың өзінде мөлдекті жіңішке және ұзын етіп алса (1х36; 1х48), қажетті дәлдікке жетуге болады екен.
Немесе, мысалы қателікті 5%-дан жоғарылатпай, мөлдектің әр түрлі ауданы бойынша мынандай қайталаулар керек болады (2-кесте)
Бұдан учаскенің біркелкілігінің маңызы қандай қажетті қайталау санын қысқарту үшін екені анық.
Сонымен, қайталауды көбейту мөлдектің ауданын үлкейткенге қара- ғанда тәжірибе дәлдігі жоғарлайды. Ал кіші мөлдектерді қолдана отырып, бірақ үлкен қайталаумен кіші көлемді тәжірибеде жоғары дәлдікке жетуге
2-кесте. Топырақтың учаскедегі әр түрлі ала құлалығына қарай қажетті қайталаулар саны
-
Учаске №
Мөлдектің ауданы ,м2
Вариациялық коэффициент
Қайталау саны
I
10
13,2
7
II
10
16,9
11
III
10
14,4
12
IV
10
6,4
8
I
100
9,4
2
II
100
9,4
3-4
III
100
11,1
5
IV
100
5,7
2
болады. Осы қағидамен Митчерлихтің әдісі жасалынған – кіші мөлдекті (25 м2) көп қайталауды қолдану арқылы, біріншіден тәжірибе дәлдігін жоғары- латады, ал екіншіден мәліметтерді өңдеуде вариациялық статистиканы пайдалануға толық мүмкіндік береді.
Тәжірибе мекемелерінің практикасында төрт қайталау жиірек кездеседі, ондағы мөлдектің көлемі 100 м2 кем болмайды, сегіз – он екі қайталау сирек кездеседі. Мөлдектің көлемі 20-50м2 болғанда алты-сегіз және он рет қайталау алуға болады.
Бақылау сұрақтары:
Тәжірибе нұсқасы деген не?
Нұсқа саны қанша болуы мүмкін?
Нұсқаны қайталау, тәжірибені қайталауды қалай түсінесің?
Мөлдек деген не, оның саны немен байланысты?
№ 2 тәжірибелік сабақ
Тақырып: Стандартты және жүйелі әдістермен нұсқаларды жер учаскелерінде орналастыру
Сабақтың мақсаты – студенттерді стандартты және жүйелі әдістермен варианттарды жер учаскелерінде орналастыруды үйрету.
Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
1.Түрлі түсті плакаттар слайдтар.
Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
1. Таратылатын әдістеметік нұсқаулар.
Тәжірибе нұсқаларын стандартты әдіспен орналастырғанда, ол қарапай- ымдылығымен және топырақ құнарлылығының ала-құлалығын ығыстыруға әсер ете алатын мүмкіндігімен эксперименттің қателігін минимумге жет- кізеді.
Зерттелетін нұсқаның әр қайсысының жанында стандарттың орналасуы, сорттың немесе агротехникалық тәсілдердің тиімділігіне дәлірек баға береді (18-сурет). Дегенмен стандартты әдісті пайдалану мен салыстырмалы бағалауда практика олардың мәнді кемшіліктерін анықтады.
1 st |
2 |
3 |
1 st |
4 |
5 |
1 st |
2 |
3 |
1 st |
4 |
5 |
1 st |
2 |
3 |
1 st |
4 |
5 |
1 st |
2 |
3 |
1 st |
4 |
5 |
1 st |
а
I II III IV
-
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
b
I II III IV
-
3
1
4
2
5
2
4
1
5
3
4
2
5
3
1
3
1
4
2
5
c
18-сурет. а – стандартты орналастыру; b- жүйелі орналастыру;
c – рендомизмді орналастыру.
Танаптық тәжірибеде нұсқаларды жүйелі орналастырғанда әр қайта- лаудағы нұсқалар реті белгілі жүйемен орналасады. Жүйелі әдіспен нұсқаларды орналастырудың екеуін – бір яруста ретімен және қайталауды бірнеше ярусқа шахматты орналастыруды қарастырамыз.
Барлық қайталауда нұсқалар мөлдекте, зерттеушінің алдын ала жасаған ретімен орналасады – топырақты өңдеу ыңғайы, тыңайтқыш беру, себу, күту, жинау т.б. негіз болады. Егер бес нұсқадан тұратын бірінші қайталауда тәртіп 1,2,3,4,5 деп белгіленген, осындай тәртіп басқа қайталауларда сақталады.
Шахматты орналастырғанда қайталаудағы нұсқалар реті ярустарда жылжиды да топырақ учаскесінің ала-құлалығын толығырақ қамти алады және топырақ құнарлылығының заңды ауытқуының нұсқа тиімділігіне әсерін біраз азайтады. Келесі ярустағы нұсқаны жылжытуды қажет ететін мөлдектер санын анықтау үшін, тәжірибе нұсқасының санын ярус санына бөледі. Сонымен, алты нұсқада қайталаудағы мөлдектерді екі яруста орналастыру үшін екінші ярусты 3 нөмірге жылжыту қажет (6:2=3), ал үш ярустыда әр ярустағыны 2 нөмірге жылжытады.
