Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Tazhribe_isiKazGUbiom.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
701 Кб
Скачать
☆

Бақылау сұрақтары:

    1. Танаптық тәжірибеде нұсқаларды орналастыру әдістемесінің жік- телуі.

    2. Нұсқаларды стандартты орналастыру әдісі.

    3. Нұсқаларды жүйелі орналастыру әдісі.

    4. Нұсқаларды рендомизмді орналастыру әдісі және түрлері.

    5. Нұсқаларды жүйелі және рендомизді орналастырудың тиімділігі.

    6. Латын квадраты, латын тіктөртбұрышы әдістерінің кемшіліктері, қолданылатын орындары.

№ 1 Тәжірибелік сабақ

Тақырып: «Тәжірибе нұсқасының, қайталаудың және мөлдектердің санын анықтау».

Сабақтың мақсаты – Тәжірибе нұсқасының, қайталаудың және мөлдектердің санын анықтауды үйрету.

Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:

1.Үлгілер: макеттер.

2.Түрлі түсті плакаттар слайдтар.

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:

1. Таратылатын әдістеметік нұсқаулар.

Тәжірибе дәлдігін жоғарлатудың дәрежесіне мөлдектің пішіні, көлемі және бағытынан басқа мөлдектерді қайталауды көбейту әсерін тигізеді.

Мөлдектің ауданы тәжірибе дәлдігін жоғарлатқанымен, қайталау санын азайтады, себебі үлкен ауданды мөлдектер мен үлкен қайталауға тек үлкен жер көлемі қажет, ол бүкіл эксперименталды жұмысты қиындатады. Әрине, тәжірибе дәлдігін жоғарлату үшін мөлдектің ауданын немесе қайталау санын көбейту керек пе деген сұрақ туады?

Қайталау санын көбейткенде, мөлдек ауданын өсіргенге қарағанда тәжірибе дәлдігі тезірек жоғарлайтынын эксперимент мәліметтері көрсетеді. М.Шашкиннің есептеуі бойынша, бидайды бөлшектеп есептегенде, төрт қайталаудағы тәжірибе дәлдігі (Р = +4,65%), мөлдектің санын 12 ретке көбейткішпен тең болған (Р = ұ4,49%).

Жер көлемі аз жағдайда тәжірибе дәлдігін қайталау санын да немесе мөлдектің ауданында көбейту арқылы жоғарлатуға болады, ал аудан молырақ болса, онда мөлдектің көлемінен көрі, қайталау санын жоғарлатқан тиімдірек деп есептейді. Алдын-ала қойылған тәжірибе дәлдігін алу үшін, учаскенің ала-құлалығына қарай, тәжірибе қателігі мына формуламен анықталады:

sx = х /√ n , s% = х /√ n,

яғни вариациялық коэффициент көп болса, тәжірибе қателігі де көп болады немесе учаскенің ала құлалығы қайталау саны өскен сайын азаяды

Мұнда: n = (х/s)2 немесе n = (х/s%)2;

Учаскенің ала құлалығын біле отырып, соңғы формула бойынша мүмкін дәлдікке жету үшін қажетті қайталау санын анықтауға болады.

Мысалы, сол учаскедегі вариациялық коэффициент (х) 15% және 5% дәлдік керек болса: n = (15/5)2 = 9, тоғыз рет қайталау қажет. Вариациялық коэффициент 10% болғанда, тек төрт қайталау керек.

Танаптың ала құлалығы жоғары болған сайын, оның вариациялық коэффициенті де жоғары, сондықтан біркелкі тәжірибе дәлдігіне жету үшін қайталауды көбейту керек (1-кесте).

В.И.Сазановтың кестесінен, вариациялық коэффициент жоғары болған сайын, көп қайталау (15-17) қажет болатындығын көруге болады.

1-кесте. Вариациялық коэффициентке байланысты қажетті қайталау саны

Ауданы, м2

Мөлдектің көлемі

Негізгі ауытқу (у)

Нұсқа коэф- фициенті (х)

Қайталау саны (n)

12

1х12

ұ254

14,0

17

24

2х12

ұ237

13,2

15

24

1х24

ұ241

12,0

13

36

3х12

ұ224

12,4

12

36

1х36

ұ89

5,1

2

48

2х24

ұ214

11,8

12

48

1х48

ұ105

6,0

3

72

3х24

ұ217

12,0

13

Дегенмен ала-құла танаптың өзінде мөлдекті жіңішке және ұзын етіп алса (1х36; 1х48), қажетті дәлдікке жетуге болады екен.

Немесе, мысалы қателікті 5%-дан жоғарылатпай, мөлдектің әр түрлі ауданы бойынша мынандай қайталаулар керек болады (2-кесте)

Бұдан учаскенің біркелкілігінің маңызы қандай қажетті қайталау санын қысқарту үшін екені анық.

Сонымен, қайталауды көбейту мөлдектің ауданын үлкейткенге қара- ғанда тәжірибе дәлдігі жоғарлайды. Ал кіші мөлдектерді қолдана отырып, бірақ үлкен қайталаумен кіші көлемді тәжірибеде жоғары дәлдікке жетуге

2-кесте. Топырақтың учаскедегі әр түрлі ала құлалығына қарай қажетті қайталаулар саны

Учаске №

Мөлдектің ауданы ,м2

Вариациялық коэффициент

Қайталау саны

I

10

13,2

7

II

10

16,9

11

III

10

14,4

12

IV

10

6,4

8

I

100

9,4

2

II

100

9,4

3-4

III

100

11,1

5

IV

100

5,7

2

болады. Осы қағидамен Митчерлихтің әдісі жасалынған – кіші мөлдекті (25 м2) көп қайталауды қолдану арқылы, біріншіден тәжірибе дәлдігін жоғары- латады, ал екіншіден мәліметтерді өңдеуде вариациялық статистиканы пайдалануға толық мүмкіндік береді.

Тәжірибе мекемелерінің практикасында төрт қайталау жиірек кездеседі, ондағы мөлдектің көлемі 100 м2 кем болмайды, сегіз – он екі қайталау сирек кездеседі. Мөлдектің көлемі 20-50м2 болғанда алты-сегіз және он рет қайталау алуға болады.

Бақылау сұрақтары:

  1. Тәжірибе нұсқасы деген не?

  2. Нұсқа саны қанша болуы мүмкін?

  3. Нұсқаны қайталау, тәжірибені қайталауды қалай түсінесің?

  4. Мөлдек деген не, оның саны немен байланысты?

№ 2 тәжірибелік сабақ

Тақырып: Стандартты және жүйелі әдістермен нұсқаларды жер учаскелерінде орналастыру

Сабақтың мақсаты – студенттерді стандартты және жүйелі әдістермен варианттарды жер учаскелерінде орналастыруды үйрету.

Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:

1.Түрлі түсті плакаттар слайдтар.

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:

1. Таратылатын әдістеметік нұсқаулар.

Тәжірибе нұсқаларын стандартты әдіспен орналастырғанда, ол қарапай- ымдылығымен және топырақ құнарлылығының ала-құлалығын ығыстыруға әсер ете алатын мүмкіндігімен эксперименттің қателігін минимумге жет- кізеді.

Зерттелетін нұсқаның әр қайсысының жанында стандарттың орналасуы, сорттың немесе агротехникалық тәсілдердің тиімділігіне дәлірек баға береді (18-сурет). Дегенмен стандартты әдісті пайдалану мен салыстырмалы бағалауда практика олардың мәнді кемшіліктерін анықтады.

1

st

2

3

1

st

4

5

1

st

2

3

1

st

4

5

1

st

2

3

1

st

4

5

1

st

2

3

1

st

4

5

1

st

а

I II III IV

1

2

3

4

5

1

2

3

4

5

1

2

3

4

5

1

2

3

4

5

b

I II III IV

3

1

4

2

5

2

4

1

5

3

4

2

5

3

1

3

1

4

2

5

c

18-сурет. а – стандартты орналастыру; b- жүйелі орналастыру;

c – рендомизмді орналастыру.

Танаптық тәжірибеде нұсқаларды жүйелі орналастырғанда әр қайта- лаудағы нұсқалар реті белгілі жүйемен орналасады. Жүйелі әдіспен нұсқаларды орналастырудың екеуін – бір яруста ретімен және қайталауды бірнеше ярусқа шахматты орналастыруды қарастырамыз.

Барлық қайталауда нұсқалар мөлдекте, зерттеушінің алдын ала жасаған ретімен орналасады – топырақты өңдеу ыңғайы, тыңайтқыш беру, себу, күту, жинау т.б. негіз болады. Егер бес нұсқадан тұратын бірінші қайталауда тәртіп 1,2,3,4,5 деп белгіленген, осындай тәртіп басқа қайталауларда сақталады.

Шахматты орналастырғанда қайталаудағы нұсқалар реті ярустарда жылжиды да топырақ учаскесінің ала-құлалығын толығырақ қамти алады және топырақ құнарлылығының заңды ауытқуының нұсқа тиімділігіне әсерін біраз азайтады. Келесі ярустағы нұсқаны жылжытуды қажет ететін мөлдектер санын анықтау үшін, тәжірибе нұсқасының санын ярус санына бөледі. Сонымен, алты нұсқада қайталаудағы мөлдектерді екі яруста орналастыру үшін екінші ярусты 3 нөмірге жылжыту қажет (6:2=3), ал үш ярустыда әр ярустағыны 2 нөмірге жылжытады.

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]