- •1 Қазақ ұлттық аграрлық университеті
- •Рецензенттер:
- •Оразымбетова Қарлығаш Нұрсәлімқызы
- •Ғылыми агробиологияның әдісі
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибеге қойылатын талаптар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе түрлері
- •Танаптық тәжірибені жүргізу жағдайының ерекшеліктері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тәжірибе жүргізуге жер уческесін таңдау және дайындау
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе әдістемесінің негізгі элементтері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибеде нұсқаларды орналастыру
- •Нұсқаларды жүйелі және рендомизді орналастырудың тиімділігі.
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 1 Тәжірибелік сабақ
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 3 Практикалық сабақтар Тақырып: «Рендомизмді әдіспен нұсқаларды жер учаскелерінде орналастыру»
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Экспериментті жоспарлаудың жалпы қағидалары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Бақылаулар мен есептеулерді жоспарлау
- •Тақырып: «Бірфакторлы және көпфакторлы тәжірибелер нобайын құру»
- •Бақылау сұрақтары:
- •23.Тәжірибе учаскесін бөлу
- •Бақылау сұрақтары:
- •24.Тәжірибе учаскесіндегі танаптық жұмыстар
- •Бақылау сұрақтары:
- •25. Өнімді есепке алу
- •Бақылау сұрақтары:
- •26. Мәліметтерді алғашқы өңдеу
- •Тақырып: «Іріктеу әдісі. Жиынтық және іріктеу»
- •Үлкен іріктеу
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе әдістемесі мен техникасын өндірістік жағдайда ұйымдастырудың ерекшеліктері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Шаруашылықтағы танаптық тәжірибенің түрлері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып. Жиынтық және іріктеу
- •Бақылау сұрақтары:
- •Санды және сапалы құбылмалылықтардың статистикалық сипаттамалары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Ғылыми болжамдарды тексерудің статистикалық тәсілдері
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 11 Тәжірибелік сабақ Тақырып: «Рендомизмді әдіспен орналастырылған танаптық тәжірибе нұсқаларының айырмашылығын дисперсиялық талдау әдісімен анықтау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып: «Латын квадраты әдісімен орналастырған тәжірибеден алынған өнім мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Айырмашылық бағасы:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып: «Стандартты әдіспен жүргізілген тәжірибе Мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Тақырып: «Екіфакторлы (3х3х3) танаптық тәжірибе мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Бақылау сұрақтары:
- •Күнделік
- •20... Жылы
- •Тәжірибе нобайы (нақтылы қойылған)
- •Тыңайтқыштарды есептеу
- •Жаппай әдісі арқылы жиналған өнімін есептеу тіркесі
- •Топырақ ылғалдылығын анықтау тіркесі
- •Жұмыс пен бақылау күнделігі
- •Тәжірибе учаскесінің жоспары, оған түсірілген тәжірибе нобайы
- •Тәжірибенің бағдарламасы
- •Тәжірибе учаскесінің тарихы
- •Тәжірибе туралы жалпы мағлұмат
- •Тәжірибенің жоспарын танапта орналастыру
- •Тәжірибеге бөлінген учаскенің тарихы
- •Өндірістегі тексеру
- •Символдардың қысқаша көрсеткішттері
- •Танаптық тәжірибе әдістемесі мен математикалық статистика терминдерінің қысқаша көрсеткіштері
- •Әдебиеттер
- •4.Ч2 критериіңің мәні
Тақырып: «Стандартты әдіспен жүргізілген тәжірибе Мәліметтерін дисперсиялық талдау»
Сабақтың мақсаты –Танаптық тәжірибе нұсқаларының елеулілігін бағалауды және тәжірибе дәлділігін анықтауды үйрету.
Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
1.Үлгілер:
2.Түрлі түсті плакаттар слайдтар.
Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
1. Түрлі-түсті слайдтар.
Стандартты әдіспен жүргізілген тәжірибе үшін өнім кестесін құру мен орташа мәндерді есептеудің жәй қайталау әдісімен жүргізілген тәжірибедегі орташа өнімді анықтауынан әжептеуір айырмашылығы бар.
Стандарттық көрсеткішті (К әрпімен белгілейміз) тәжірибе нұсқала- рының мөлдектері үшін есептеудің бірнеше әдістері бар.
К - көрсеткіші ретінде екі жақын орналасқан стандарттың орташа арифметикалық мәні қабылданады. Бұл көрсеткіш стандартты мөлдектерді 1- 2 зерттелетін мөлдек сайын орналастырғанда ыңғайлы.
Тәжірибе мөлдектері 2-3 және одан да көп стандарт сайын орналасқан тәжірибеде К көрсеткіші үшін интерполирлі бақылау өнімі алынуы мүмкін.
Зерттелетін нұсқаларды тек қос жақын бақылаумен салыстыру, тәжірибе мөлдегінің құнарлылығын дұрыс көрсететін және салыстыруға тұрақтырақ. екі жақын стандартты мөлдектің немесе интерполирлі бақылаудың отраша арифметикалық мәнімен салыстырғанға қарағанда үлкен қателікке соқты- рады.
Бұл К көрсеткішін есептеудің негізі интерполирі және орташа арифметикалық мәнінде бір емес екі мөлдек өнімі болуымен түсіндріледі.
Сандартты әдіспен жүргізілген тәжірибе мәліметтерін өңдеудің тағы да бір ерекшелігіне көңіл бөлу керек. Бұндай тәсілде тәжірибе мөлдектерін бір- бірімен салыстыруға болмайды, өйткені кейде олар уческеде, әсіресе ұзын нобайда өте алшақтап кетеді, яғни уческенің әр-түрлі топырақ құнарлы- лығында орналасуы мүмкін. Мұндай жағдайда нұсқаларды өзара стандарт арқылы салыстырады, яғни барлық өнім жалпы орташа бақылауға ауда- рылады.
Мысалы: Бір яруста, стандартты дактил-әдіспен орналасқан күнбағыс- тың 16 сорттын зерттеген. Сорт зерттеу тәжірибесінен төменгі кестедегідей өнім алынған. Есептеулер мына тәртіппен жүргізіледі:
Зерттеу және екі қоршаған стандартты мөлдектерінің айырмашы- лығын анықтайды да кестенің бірінші бөлігіне жазады.1322 сортты мөлдек үшін айырмашылық мынандай болады 15,4 -14,8+15,6):2 = 0,2, екінші үшін 17,6- (16,4+17,1) : 2 және үшіншіге 15,9 – (16,0+15,6):2 = 0,1. 1323 сорттың бірінші мөлдегі үшін өнім айырмашылығы 13,0 – (13,6 +15,1) = -1,4, ал екінші үшін 15,6- (17,2+17,6):2 = -1,8 жіне т.с.с. Қайталаудың қилысында тұрған сорттар үшін бақылаудың орташа өнімін анықтағанда (біздің мысалда І І мен ІІІ қайталауда орналасқан 1322 және 1323 сорттар мөлдегі) тәжіри- бедегі стандартты мөлдектің нақты орналасуын ескереді.
Тәжірибедегі стандарттың орташа өнімін анықтайды:
хst= (14,8+15,6 +… +14,1)/25 = 15,5 ц/га.
Сорттар бойынша ауытқу қосындыларын V, қайталау бойынша P, барлық айырмашылықтың жалпы жиынтығын ∑d табады да есептеудің дұрыстығын ∑P =∑V = ∑d анықтайды. Әр сорт үшін орташа айырмашылығын d анықтайды.
Нақты өнімді орташа стандартты өнімге ауыстырады. Ол үшін стандартты сорттың (бізде ол 15,5) орташа өніміне, сорт үшін орташа айырмашылықты d қосады да, салыстырмалы түрге келтірілген өнімді
кестенің оң жағына жазады. Сонымен 1322 сорты үшін келтірілген өнім 15,5+0,4=15,9; 1323 сорт үшін ол 15,5+(-1,5)+14,0 т.б. құрайды.
Дисперсиялық әдіс арқылы ауытқу үшін квадраттар жиынтығын анықтайды. Ол үшін отраша стандарттан ауытқуды пайдаланады. Есептеу мынандай ретпен жүргізіледі.
Бақылаудың - айырмашылықтың жалпы саны N=l· n=16:3=48
Корректорлау факторы
C= (∑d)2 : N = (42,8)2 : 48 = 36,16
Жарпы ауытқу квадраты
CY = ∑d2 – C = (0,22 + 0,82 = ….(-2,52 ) - 38,16 = 124,58
Қайталау үшін ауытқу квадраты
Cp = ∑P2 : l – C(10,82 +14,92 + 17,12) : 16 – 38,16 = 1,28.
Нұсқалар үшін ауытқу квадраты
Cv = ∑V2 =: n – C = (1,12 +2,32 + …+ 5,02) :3 – 38,16 = 108,03.
Қалдық немесе қателік үшін ауытқу квадраты CY - Cy - Cp = 124,48 – 1,28 – 108,03 = 15,27
Алынған мәліметтерді дисперсиялық талдау кестесіне жазылады да,
критерийді есептейді.
1-кесте. Нақты алынған арпа сорттанының өнімдері, ц/га
Нұсқа (сорт) |
Нақты өнім, ц/га |
Орташа өнімнен ауытқу |
Орта- ша өнім, ц/га |
|||||||||
Қайталау, бойынша, Х |
Х0 |
Қайталау бойынша, d |
УV |
Х0 |
|
|||||||
1 |
2 |
3 |
1 |
2 |
3 |
|
||||||
St (бақылау) 1322 1323 |
14,8 15,4 16,4 |
- 17,6 17,0 |
- 15,9 16,7 |
- 16,3 16,7 |
- 1,2 1,2 |
- 0,8 0,2 |
- 0,1 0,9 |
- 1,1 2,3 |
- 0,4 0,8 |
- 15,9 16,3 |
||
St (бақылау) 1328 1343 |
15,6 14,4 16,8 |
17,1 15,9 16,7 |
15,6 15,6 16,7 |
16,1 15,3 17,1 |
- -0,5 1,9 |
- -0,5 1,4 |
- 0,9 2,0 |
- -0,1 5,3 |
- 0,0 1,8 |
- 15,5 17,3 |
||
St (бақылау) 1346 1351 |
14,2 13,9 15,9 |
14,8 16,3 18,7 |
13,8 14,5 17,4 |
14,6 14,9 17,4 |
- -0,8 1,2 |
- 0,2 2,6 |
- 0,5 3,6 |
- -0,1 7,4 |
- 0,0 2,5 |
- 15,5 18,0 |
||
St (бақылау) 1357 1358 |
15,2 16,0 15,1 |
16,4 19,0 17,4 |
14,3 18,0 17,6 |
15,3 17,6 16,7 |
- 1,6 0,7 |
- 2,4 1,0 |
- 2,8 2,4 |
- 6,8 4,1 |
- 2,3 1,4 |
- 17,8 16,9 |
||
St (бақылау) 1363 1364 |
13,6 16,4 17,0 |
16,9 18,4 19,3 |
16,0 18,6 18,9 |
15,5 17,8 18,4 |
- 2,8 3,4 |
- 1,4 2,3 |
- 2,6 2,9 |
- 6,8 8,6 |
- 2,3 2,9 |
- 17,8 18,4 |
||
St (бақылау) 1387 1389 |
13,6 13,0 16,0 |
17,2 15,6 18,4 |
16,0 15,1 17,2 |
15,6 14,5 17,2 |
- -1,4 1,6 |
- -1,8 1,0 |
- -1,2 0,9 |
- -4,4 3,5 |
- -1,5 1,2 |
- 14,0 16,7 |
||
St (бақылау) 1396 |
15,1 17,9 |
17,6 19,9 |
16,6 18,6 |
16,4 18,8 |
- 3,1 |
- 3,2 |
- 2,7 |
- 9,0 |
- 3,0 |
- 18,5 |
||
1409 |
12,8 |
16,0 |
13,8 |
14,2 |
-2,0 |
-0,7 |
-2,1 |
-4,8 |
-1,6 |
13,9 |
|||||||
St (бақылау) 1410 1418 |
14,6 15,6 13,2 |
15,8 17,5 15,7 |
15,2 16,1 13,7 |
15,2 16,1 13,7 |
- 0,1 -2,3 |
- 1,6 -0,2 |
- 0,6 -2,5 |
- 2,3 -5,0 |
- 0,8 -1,7 |
- 16,3 13,8 |
|||||||
St бойынша орташа (х) |
16,4 |
16,0 |
14,1 |
15,5 |
- |
- |
17,1 |
- |
- |
- |
|||||||
|
∑ Р |
|
10,8 |
14,9 |
17,1 |
42,8=∑d |
- |
- |
|||||||||
2-кесте. Дисперсиялық талдау нәтижелері
Дисперсия |
Ауытқу квадраттары |
Еркіндік дәрежелері |
Орташа квадрат |
Fн |
F05 |
Жалпы |
124,58 |
47 |
- |
- |
- |
Қайталау |
1,28 |
2 |
- |
- |
- |
Сорттар |
108,03 |
15 |
7,20 |
14,12 |
2,02 |
Қалдық (қателік) |
15,27 |
30 |
0,51 |
- |
- |
F05=2,02 мәнін қосымша кестеден алады, еркіндік дәрежесі 15 нұсқа үшін (алымы) қалдық үшін 30 (бөлімі).
3-кесте. Арпа сорттарының өнімі (ц/га)
-
Нұсқалар
Орташа өнімділік
Стандрттан ауытқу
Топтар
ц/га
%
Стандарт
15,5
-
-
St
1322
15,9
0,4
2,6
ІІ
1323
16,3
0,8
5,2
ІІ
1328
15,5
0,0
0,0
ІІ
1343
17,3
1,8
11,6
І
1346
15,5
0,0
0,0
ІІ
1351
18,0
2,5
16,1
І
1357
17,8
2,3
14,8
І
1558
16,9
1,4
9,0
ІІІ
1363
17,8
2,3
14,8
І
1364
18,4
2,9
18,7
І
1387
14,0
-1,5
-9,7
ІІІ
1389
16,8
1,2
7,7
І
1396
18,5
3,0
19,4
І
1409
13,9
-1,6
-10,3
ІІІ
1410
16,3
0,8
5,2
ІІ
1418
13,8
-1,7
-11,0
ІІІ
ЕАЕА05
0,84
5,4
-
Айырмашылықтың айғақтығын бағалау үшін орташа айырмашы- лықтың қателігін және ЕАЕА05 немесе ЕАЕА01 есептейді. Статистикалық талдау үшін нақты өнім емес, стандарттан олардың ауытқуы, яғни d айырмашылық пайдаланылғандықтан, мәнді айырмашылықты есептеу үшін онда Sd: а) сорттар мен стандарттар арасындағы орташа айырмашылықтың
қателігін Sd = √ s2/n = √ 0,51/3 = 0,41 ц,
ә) 5% деңгейдегі ең аз елеулі айырмашалықты: ЕАЕА05 = t05 sd = 2,04 x 0,41 = 0,84 ц
ЕАЕА05 = t05 sd / Xst x 100 = 0,84/15,5 x 100 = 5,4 % есептейді.
Теориялық мәнін қосымша кестеден қалдықтың еркіндік дәрежесі 30 үшін алады. Тәжірибе және статистикалық өңдеу нәтижелерін қорытынды кестеге түсіреді:
Қорытынды: 8 сорт стандарттан мәнді жоғары (І топ), 3 сорттар стан- дарттан төмен (ІІІ топ) және 5 сорт өнім бойынша стандарттан ауытқуы мәнді емес (ІІ топ).
Бақылау сұрақтары:
Стандартты әдісті қалай түсінесің?
Стандартты әдісті қандай тәжірибеде пайдаланады?
Стандартты әдістің кемшіліктері.
№ 15 практикалық сабақ
Тақырып: «Вегетациялық тәжірибе мәліметтерін дисперсиялық талдау»
Сабақтың мақсаты – Танаптық тәжірибе нұсқаларының елеулілігін бағалауды және тәжірибе дәлділігін анықтауды үйрету.
Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
1. Плакаттар, слайдтар.
Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
1. Түрлі-түсті слайдтар.
Бірфакторлы вегетациялық тәжірибеде ауытқудың жалпы жиынтығы мынандай екі компонентке ыдырайды: нұсқалар жиынтығына және қателік жиынтығына - Су = Сv + Сz
Статистикалық талдау үш кезеңде жүргізіледі:
Есептеу кестесін құрып, мәліметтерді қатармен және бағына бойынша орналастырып, олардың қосындысы арқылы бүтіл эксперимент бойынша орташа мәәнін табады (хо). Ауытқу квадраттарын есептейді. Тәжірибенің қателігін тауып, ЕАЕА-ты есептейді.
Мысалы: Вегетациялық тәжірибеден алынған NРК-ның қияр өнімді- лігіне әсері зерттелген. Осыдан алынған мәліметтерді дисперсиялық талдау әдісімен өңдеу.
1-кесте. Ерте пісетін қияр өнімі (г. шыны ыдыс)
Нұсқалар, V |
Өнім, Х |
Бақылау саны |
V жиын- тығы |
Орташасы |
|||
1 |
2 |
3 |
4 |
||||
А(st) |
454 |
470 |
430 |
500 |
4 |
1854 |
463,5 |
В |
502 |
550 |
490 |
507 |
4 |
2049 |
512,2 |
С |
601 |
670 |
550 |
607 |
4 |
2428 |
607,0 |
Д |
407 |
412 |
475 |
402 |
4 |
1626 |
424,0 |
Е |
418 |
470 |
469 |
412 |
4 |
1760 |
440,0 |
Жалпы жиынтық: 20 = ∑ N =9787 = ∑ Х1 х0 = 489,4
2-кесте. Ауытқу кестесі (Х-А)
-
Нұсқалар, V
1
2
3
4
V жиынтығы
1
-46
-30
-70
0
-146
2
2
50
-10
7
49
3
101
170
50
107
428
4
-93
-88
-25
-98
-304
5
-82
-30
-31
-88
-240
Жалпы жиынтық Х1
∑V =-213
Ауытқу квадраттарының жиынтығын есептеу төмендегідей: а) бақылаудың жалпы саны N = ∑п = 20;
ә) корректорлау факторы С=(∑ Х1)2:N=(213)2:20=2268; б) ауытқу квадраттарыныың жалпы жиынтығы:
Су = ∑Х1 2 - С = (462 + 302…+ 882) – 2268 = 104941;
в) нұсқалар үшін квадраттар жиынтығы:
Сv = ∑V2 : п – С = (1462 +492...2402) : 4 - 2268 = 86961;
г) қателіктер үшін квадраттар жиынтығы: Сz = Су - Сv = 104941– 86961 = 17980;
3-кесте. Дисперсиялық талдау нәтижесі
-
Дисперсия
Квадраттар жиынтығы
Еркіндік дәрежесі
Орташа квадраттар
Фишер Критерий
Fнақты
Fтеориялық
Жалпы
104941
19
-
-
-
Нұсқа
86961
4
21740
18,3
3,06
Қалдық
17980
15
1199
-
-
Айырмашылық қай нұсқалар арасында бар екенін анықтау үшін:
а)
тәжірибе қателігін:
S
х= =
17,3
б)
орташа айырмашылықтың қателігі:
Sd
= =24,5
в) 0,5% деңгейдегі ЕАЕА05= t05 ·Sd = 2,13·24,5 =52,2 есептейді.
4-кесте. Ерте пісетін қияр өнімділігі, ц/га
-
N: Р205: К 2О5
Өнім, г
Айырмашылығы
Топтар
1: 1 : 1
463,5
-
-
St
1 : 2 :1
512,2
48,7
10,5
ІІ
1 : 2: 2
607,0
143,5
30,9
І
2 :1 : 1
424,0
-39,5
-8,5
ІІ
2 :2 : 1
440,0
-23,5
-5,1
ІІ
ЕАЕА05
-
52,2
10,7
-
Қорытынды: ерте пісетін қияр фосфор, калиймен қамтамасыз етілгенде (1:2:2) өнім жоғары болған, ал азотты көбейтсе өнім төмендеген.
Бақылау сұрақтары:
Вегетациялық тәжірибені қалай түсінесің?
Вегетациялық тәжірибені қандай жағдайда жүргізеді?
Субстрат деген не?
№ 16 тәжірибелік сабақ
