Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Tazhribe_isiKazGUbiom.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
701 Кб
Скачать
☆

Тақырып: «Стандартты әдіспен жүргізілген тәжірибе Мәліметтерін дисперсиялық талдау»

Сабақтың мақсаты –Танаптық тәжірибе нұсқаларының елеулілігін бағалауды және тәжірибе дәлділігін анықтауды үйрету.

Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:

1.Үлгілер:

2.Түрлі түсті плакаттар слайдтар.

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:

1. Түрлі-түсті слайдтар.

Стандартты әдіспен жүргізілген тәжірибе үшін өнім кестесін құру мен орташа мәндерді есептеудің жәй қайталау әдісімен жүргізілген тәжірибедегі орташа өнімді анықтауынан әжептеуір айырмашылығы бар.

Стандарттық көрсеткішті (К әрпімен белгілейміз) тәжірибе нұсқала- рының мөлдектері үшін есептеудің бірнеше әдістері бар.

  1. К - көрсеткіші ретінде екі жақын орналасқан стандарттың орташа арифметикалық мәні қабылданады. Бұл көрсеткіш стандартты мөлдектерді 1- 2 зерттелетін мөлдек сайын орналастырғанда ыңғайлы.

  2. Тәжірибе мөлдектері 2-3 және одан да көп стандарт сайын орналасқан тәжірибеде К көрсеткіші үшін интерполирлі бақылау өнімі алынуы мүмкін.

Зерттелетін нұсқаларды тек қос жақын бақылаумен салыстыру, тәжірибе мөлдегінің құнарлылығын дұрыс көрсететін және салыстыруға тұрақтырақ. екі жақын стандартты мөлдектің немесе интерполирлі бақылаудың отраша арифметикалық мәнімен салыстырғанға қарағанда үлкен қателікке соқты- рады.

Бұл К көрсеткішін есептеудің негізі интерполирі және орташа арифметикалық мәнінде бір емес екі мөлдек өнімі болуымен түсіндріледі.

Сандартты әдіспен жүргізілген тәжірибе мәліметтерін өңдеудің тағы да бір ерекшелігіне көңіл бөлу керек. Бұндай тәсілде тәжірибе мөлдектерін бір- бірімен салыстыруға болмайды, өйткені кейде олар уческеде, әсіресе ұзын нобайда өте алшақтап кетеді, яғни уческенің әр-түрлі топырақ құнарлы- лығында орналасуы мүмкін. Мұндай жағдайда нұсқаларды өзара стандарт арқылы салыстырады, яғни барлық өнім жалпы орташа бақылауға ауда- рылады.

Мысалы: Бір яруста, стандартты дактил-әдіспен орналасқан күнбағыс- тың 16 сорттын зерттеген. Сорт зерттеу тәжірибесінен төменгі кестедегідей өнім алынған. Есептеулер мына тәртіппен жүргізіледі:

  1. Зерттеу және екі қоршаған стандартты мөлдектерінің айырмашы- лығын анықтайды да кестенің бірінші бөлігіне жазады.1322 сортты мөлдек үшін айырмашылық мынандай болады 15,4 -14,8+15,6):2 = 0,2, екінші үшін 17,6- (16,4+17,1) : 2 және үшіншіге 15,9 – (16,0+15,6):2 = 0,1. 1323 сорттың бірінші мөлдегі үшін өнім айырмашылығы 13,0 – (13,6 +15,1) = -1,4, ал екінші үшін 15,6- (17,2+17,6):2 = -1,8 жіне т.с.с. Қайталаудың қилысында тұрған сорттар үшін бақылаудың орташа өнімін анықтағанда (біздің мысалда І І мен ІІІ қайталауда орналасқан 1322 және 1323 сорттар мөлдегі) тәжіри- бедегі стандартты мөлдектің нақты орналасуын ескереді.

  2. Тәжірибедегі стандарттың орташа өнімін анықтайды:

хst= (14,8+15,6 +… +14,1)/25 = 15,5 ц/га.

  1. Сорттар бойынша ауытқу қосындыларын V, қайталау бойынша P, барлық айырмашылықтың жалпы жиынтығын ∑d табады да есептеудің дұрыстығын ∑P =∑V = ∑d анықтайды. Әр сорт үшін орташа айырмашылығын d анықтайды.

  2. Нақты өнімді орташа стандартты өнімге ауыстырады. Ол үшін стандартты сорттың (бізде ол 15,5) орташа өніміне, сорт үшін орташа айырмашылықты d қосады да, салыстырмалы түрге келтірілген өнімді

кестенің оң жағына жазады. Сонымен 1322 сорты үшін келтірілген өнім 15,5+0,4=15,9; 1323 сорт үшін ол 15,5+(-1,5)+14,0 т.б. құрайды.

  1. Дисперсиялық әдіс арқылы ауытқу үшін квадраттар жиынтығын анықтайды. Ол үшін отраша стандарттан ауытқуды пайдаланады. Есептеу мынандай ретпен жүргізіледі.

Бақылаудың - айырмашылықтың жалпы саны N=l· n=16:3=48

Корректорлау факторы

C= (∑d)2 : N = (42,8)2 : 48 = 36,16

Жарпы ауытқу квадраты

CY = ∑d2 – C = (0,22 + 0,82 = ….(-2,52 ) - 38,16 = 124,58

Қайталау үшін ауытқу квадраты

Cp = ∑P2 : l – C(10,82 +14,92 + 17,12) : 16 – 38,16 = 1,28.

Нұсқалар үшін ауытқу квадраты

Cv = ∑V2 =: n – C = (1,12 +2,32 + …+ 5,02) :3 – 38,16 = 108,03.

Қалдық немесе қателік үшін ауытқу квадраты CY - Cy - Cp = 124,48 – 1,28 – 108,03 = 15,27

Алынған мәліметтерді дисперсиялық талдау кестесіне жазылады да,

критерийді есептейді.

1-кесте. Нақты алынған арпа сорттанының өнімдері, ц/га

Нұсқа (сорт)

Нақты өнім, ц/га

Орташа өнімнен ауытқу

Орта- ша өнім, ц/га

Қайталау, бойынша, Х

Х0

Қайталау бойынша, d

УV

Х0

1

2

3

1

2

3

St (бақылау) 1322

1323

14,8

15,4

16,4

- 17,6

17,0

- 15,9

16,7

- 16,3

16,7

-

1,2

1,2

-

0,8

0,2

-

0,1

0,9

-

1,1

2,3

-

0,4

0,8

- 15,9

16,3

St (бақылау) 1328

1343

15,6

14,4

16,8

17,1

15,9

16,7

15,6

15,6

16,7

16,1

15,3

17,1

-

-0,5

1,9

-

-0,5

1,4

-

0,9

2,0

-

-0,1

5,3

-

0,0

1,8

- 15,5

17,3

St (бақылау) 1346

1351

14,2

13,9

15,9

14,8

16,3

18,7

13,8

14,5

17,4

14,6

14,9

17,4

-

-0,8

1,2

-

0,2

2,6

-

0,5

3,6

-

-0,1

7,4

-

0,0

2,5

- 15,5

18,0

St (бақылау) 1357

1358

15,2

16,0

15,1

16,4

19,0

17,4

14,3

18,0

17,6

15,3

17,6

16,7

-

1,6

0,7

-

2,4

1,0

-

2,8

2,4

-

6,8

4,1

-

2,3

1,4

- 17,8

16,9

St (бақылау) 1363

1364

13,6

16,4

17,0

16,9

18,4

19,3

16,0

18,6

18,9

15,5

17,8

18,4

-

2,8

3,4

-

1,4

2,3

-

2,6

2,9

-

6,8

8,6

-

2,3

2,9

- 17,8

18,4

St (бақылау) 1387

1389

13,6

13,0

16,0

17,2

15,6

18,4

16,0

15,1

17,2

15,6

14,5

17,2

-

-1,4

1,6

-

-1,8

1,0

-

-1,2

0,9

-

-4,4

3,5

-

-1,5

1,2

- 14,0

16,7

St (бақылау) 1396

15,1

17,9

17,6

19,9

16,6

18,6

16,4

18,8

-

3,1

-

3,2

-

2,7

-

9,0

-

3,0

- 18,5

1409

12,8

16,0

13,8

14,2

-2,0

-0,7

-2,1

-4,8

-1,6

13,9

St (бақылау) 1410

1418

14,6

15,6

13,2

15,8

17,5

15,7

15,2

16,1

13,7

15,2

16,1

13,7

-

0,1

-2,3

-

1,6

-0,2

-

0,6

-2,5

-

2,3

-5,0

-

0,8

-1,7

- 16,3

13,8

St бойынша орташа (х)

16,4

16,0

14,1

15,5

-

-

17,1

-

-

-

∑ Р

10,8

14,9

17,1

42,8=∑d

-

-

2-кесте. Дисперсиялық талдау нәтижелері

Дисперсия

Ауытқу квадраттары

Еркіндік дәрежелері

Орташа квадрат

Fн

F05

Жалпы

124,58

47

-

-

-

Қайталау

1,28

2

-

-

-

Сорттар

108,03

15

7,20

14,12

2,02

Қалдық (қателік)

15,27

30

0,51

-

-

F05=2,02 мәнін қосымша кестеден алады, еркіндік дәрежесі 15 нұсқа үшін (алымы) қалдық үшін 30 (бөлімі).

3-кесте. Арпа сорттарының өнімі (ц/га)

Нұсқалар

Орташа өнімділік

Стандрттан ауытқу

Топтар

ц/га

%

Стандарт

15,5

-

-

St

1322

15,9

0,4

2,6

ІІ

1323

16,3

0,8

5,2

ІІ

1328

15,5

0,0

0,0

ІІ

1343

17,3

1,8

11,6

І

1346

15,5

0,0

0,0

ІІ

1351

18,0

2,5

16,1

І

1357

17,8

2,3

14,8

І

1558

16,9

1,4

9,0

ІІІ

1363

17,8

2,3

14,8

І

1364

18,4

2,9

18,7

І

1387

14,0

-1,5

-9,7

ІІІ

1389

16,8

1,2

7,7

І

1396

18,5

3,0

19,4

І

1409

13,9

-1,6

-10,3

ІІІ

1410

16,3

0,8

5,2

ІІ

1418

13,8

-1,7

-11,0

ІІІ

ЕАЕА05

0,84

5,4

-

  1. Айырмашылықтың айғақтығын бағалау үшін орташа айырмашы- лықтың қателігін және ЕАЕА05 немесе ЕАЕА01 есептейді. Статистикалық талдау үшін нақты өнім емес, стандарттан олардың ауытқуы, яғни d айырмашылық пайдаланылғандықтан, мәнді айырмашылықты есептеу үшін онда Sd: а) сорттар мен стандарттар арасындағы орташа айырмашылықтың

қателігін Sd = √ s2/n = √ 0,51/3 = 0,41 ц,

ә) 5% деңгейдегі ең аз елеулі айырмашалықты: ЕАЕА05 = t05 sd = 2,04 x 0,41 = 0,84 ц

ЕАЕА05 = t05 sd / Xst x 100 = 0,84/15,5 x 100 = 5,4 % есептейді.

Теориялық мәнін қосымша кестеден қалдықтың еркіндік дәрежесі 30 үшін алады. Тәжірибе және статистикалық өңдеу нәтижелерін қорытынды кестеге түсіреді:

Қорытынды: 8 сорт стандарттан мәнді жоғары (І топ), 3 сорттар стан- дарттан төмен (ІІІ топ) және 5 сорт өнім бойынша стандарттан ауытқуы мәнді емес (ІІ топ).

Бақылау сұрақтары:

  1. Стандартты әдісті қалай түсінесің?

  2. Стандартты әдісті қандай тәжірибеде пайдаланады?

  3. Стандартты әдістің кемшіліктері.

№ 15 практикалық сабақ

Тақырып: «Вегетациялық тәжірибе мәліметтерін дисперсиялық талдау»

Сабақтың мақсаты – Танаптық тәжірибе нұсқаларының елеулілігін бағалауды және тәжірибе дәлділігін анықтауды үйрету.

Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:

1. Плакаттар, слайдтар.

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:

1. Түрлі-түсті слайдтар.

Бірфакторлы вегетациялық тәжірибеде ауытқудың жалпы жиынтығы мынандай екі компонентке ыдырайды: нұсқалар жиынтығына және қателік жиынтығына - Су = Сv + Сz

Статистикалық талдау үш кезеңде жүргізіледі:

Есептеу кестесін құрып, мәліметтерді қатармен және бағына бойынша орналастырып, олардың қосындысы арқылы бүтіл эксперимент бойынша орташа мәәнін табады (хо). Ауытқу квадраттарын есептейді. Тәжірибенің қателігін тауып, ЕАЕА-ты есептейді.

Мысалы: Вегетациялық тәжірибеден алынған NРК-ның қияр өнімді- лігіне әсері зерттелген. Осыдан алынған мәліметтерді дисперсиялық талдау әдісімен өңдеу.

1-кесте. Ерте пісетін қияр өнімі (г. шыны ыдыс)

Нұсқалар, V

Өнім, Х

Бақылау саны

V жиын- тығы

Орташасы

1

2

3

4

А(st)

454

470

430

500

4

1854

463,5

В

502

550

490

507

4

2049

512,2

С

601

670

550

607

4

2428

607,0

Д

407

412

475

402

4

1626

424,0

Е

418

470

469

412

4

1760

440,0

Жалпы жиынтық: 20 = ∑ N =9787 = ∑ Х1 х0 = 489,4

2-кесте. Ауытқу кестесі (Х-А)

Нұсқалар, V

1

2

3

4

V жиынтығы

1

-46

-30

-70

0

-146

2

2

50

-10

7

49

3

101

170

50

107

428

4

-93

-88

-25

-98

-304

5

-82

-30

-31

-88

-240

Жалпы жиынтық Х1

∑V =-213

Ауытқу квадраттарының жиынтығын есептеу төмендегідей: а) бақылаудың жалпы саны N = ∑п = 20;

ә) корректорлау факторы С=(∑ Х1)2:N=(213)2:20=2268; б) ауытқу квадраттарыныың жалпы жиынтығы:

Су = ∑Х1 2 - С = (462 + 302…+ 882) – 2268 = 104941;

в) нұсқалар үшін квадраттар жиынтығы:

Сv = ∑V2 : п – С = (1462 +492...2402) : 4 - 2268 = 86961;

г) қателіктер үшін квадраттар жиынтығы: Сz = Су - Сv = 104941– 86961 = 17980;

3-кесте. Дисперсиялық талдау нәтижесі

Дисперсия

Квадраттар жиынтығы

Еркіндік дәрежесі

Орташа квадраттар

Фишер Критерий

Fнақты

Fтеориялық

Жалпы

104941

19

-

-

-

Нұсқа

86961

4

21740

18,3

3,06

Қалдық

17980

15

1199

-

-

Айырмашылық қай нұсқалар арасында бар екенін анықтау үшін:

а) тәжірибе қателігін: S х= = 17,3

б) орташа айырмашылықтың қателігі: Sd = =24,5

в) 0,5% деңгейдегі ЕАЕА05= t05 ·Sd = 2,13·24,5 =52,2 есептейді.

4-кесте. Ерте пісетін қияр өнімділігі, ц/га

N: Р205: К 2О5

Өнім, г

Айырмашылығы

Топтар

1: 1 : 1

463,5

-

-

St

1 : 2 :1

512,2

48,7

10,5

ІІ

1 : 2: 2

607,0

143,5

30,9

І

2 :1 : 1

424,0

-39,5

-8,5

ІІ

2 :2 : 1

440,0

-23,5

-5,1

ІІ

ЕАЕА05

-

52,2

10,7

-

Қорытынды: ерте пісетін қияр фосфор, калиймен қамтамасыз етілгенде (1:2:2) өнім жоғары болған, ал азотты көбейтсе өнім төмендеген.

Бақылау сұрақтары:

  1. Вегетациялық тәжірибені қалай түсінесің?

  2. Вегетациялық тәжірибені қандай жағдайда жүргізеді?

  3. Субстрат деген не?

№ 16 тәжірибелік сабақ

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]