Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Tazhribe_isiKazGUbiom.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
701 Кб
Скачать
☆

Тақырып: «Екіфакторлы (3х3х3) танаптық тәжірибе мәліметтерін дисперсиялық талдау»

Сабақтың мақсаты – Танаптық тәжірибе нұсқаларының елеулілігін бағалауды және тәжірибе дәлділігін анықтауды үйрету.

Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:

1.Үлгілер:

2.Түрлі-түсті плакаттар слайдтар.

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:

  1. Түрлі-түсті слайдтар.

Екіфакторлы танаптық тәжірибе мәліметтерін дисперсиялық талдау екі кезеңнен тұрады. І-нәтижелі белгілердің жалпы ауытқуы нұсқалар және қателік ауытқуына ыдырайды: Cy = Cv + Cz. II-кезеңде нұсқалар үшін ауытқу

квадраты сәйкес компоненттерге – зерттелетін фактордың басты эффектісі мен олардың өзара әсеріне ыдырайды: Cv = CA + CB + CAB.

Мысалы: 2х3 екі факторлы тәжірибеде, арпа өніміне азот тыңайт-

қышының екі мөлшері және фосфор тыңайтқышының үш мөлшерінің әсері зерттелген. Тәжірибе мәліметтерін дисперсиялық талдау жасау керек.

1-кесте. Арпа өнімділігіне азот және фосфор тыңайтқыштарының әсері, ц/га

Факторлар

Қайталау бойыша өнім, ц/га

Қосынды

Орташа

А

В

1

2

3

0

0

1

2

13,0

13,9

14,6

13,2

13,5

14,9

13,5

13,6

14,5

39,7

41,0

44,0

13,2

13,7

14,7

1

0

1

2

14,1

15,8

18,3

13,9

15,7

16,0

13,8

16,1

17,7

41,8

41,6

52,0

13,9

15,9

17,3

2

0

1

2

13,0

15,1

17,6

12,8

14,8

17,1

13,2

14,9

17,8

39,0

44,8

52,5

13,0

14,9

17,5

Р

135,4

131,9

135,1

Х1 =402,4

х0=14,9

1.Тәжірибе бойынша орташа өнім, өлдектерден алынған жалпы өнімді мөлдектер санына бөлгенге тең:

N = lА · lВ · n = 3 · 3 · 3 = 27

lА-- А факторының градациясы lВ - В факторының градациясы п - қайталау саны

хо = Х : N = 402,4:27 = 14,9 ц/га

  1. Еркін бастамадан ауытқу және ауытқу квадраттары кестесін толтыру. Еркін бастамаға тәжірибе бойынша орташа өнімге жақын бүтін сан алынады: А = 15,0 ц/га

Еркін бастамадан ауытқу және ауытқу квадраттары кестесін толтырады.

2-кесте. Еркін бастамадан ауытқу және ауытқу квадраттары

Фактор

Ауытқу, Х1

V 2 А

Ауытқу квадраты, Х12

Х12

V21

А

В

1

2

3

1

2

3

0

0

1

2

-2,0

-1,1

-0,4

-1,8

-1,5

-0,1

-1,5

-1,4

-0,5

-5,3

-4,0

-1,0

4,0

1,21

0,16

3,24

2,25

0,01

2,25

1,96

0,25

9,5

5,42

0,42

28,09

16,0

1,0

1

0

1

2

-0,9

0,8

3,3

-1,1

0,7

1,0

-1,2

1,1

2,7

-3,2

2,6

7,0

0,81

0,64

10.89

1,21

0,49

1,0

1,44

1,21

7,29

3,46

2,34

19,18

10,24

6,76

49,0

2

0

1

2

-2,0

0,1

2,6

-2,2

-0,2

2,1

-1,8

-0,1

2,8

-6,0

-0,2

7,5

4,0

0,01

6,76

4,4

0,4

4,4

3,24

0,01

7,84

12,08

0,06

19,01

36,0

0,04

56,25

РА

0,4

3,1

0,1

-2,6

0,16

9,61

0,01

[∑(X-A]2=6,76

Қосалқы кесте оң және сол жақ жартыдан тұрады. Өнім кесте мәндерінің еркін бастамадан ауытқуын кестенің оң жақ бөлігіне түсіреді. Мөлдектің өнімділігі (Х1 ) еркін бастамадан ( А ) артық болса (+) таңбасымен, ал төме болса (-) таңбасымен түседі.

Нұсқалар бойыша еркін бастамадан ауытқу қосындысын (VА) және қайталау қосындысын (РА) табады.

Есептеудің дұрыстығын былай тексереді:

VА = РА= ∑(Х-А) =2,6

∑ Х = ∑ АN - ∑(Х-А) =402,4

Осыдан кейін кестенің сол жағын толтырады. Ол үшін еркін бастамадан ауытқыған әр мәнді (Х1) квадраттап кестенің оң жағындағы сәйкес орнына толтырады.

  1. Ауытқу квадраттарының жиынтығын есептеу төмендегідей жүргізі-

леді:

а) бақылаудың жалпы саны: N = lа · lв · п = 27 = 3 · 3 · 3 мұнда: lа – А факторының нұсқалар саны;

lв – В факторының нұсқалар саны; п - қайталау саны.

б) корректорлау факторы:

С = [∑(X-A]2: N = 6,76:27 =0,25

[∑(X-A]2- еркін бастамадан ауытқу жиытығының квадраты N - бақылау саны

в) Ауытқу квадраттарының жалпы жиынтығы Су:

Су = Х2 - С = 71,46-0,25 = 71,21

онда: Х2 - ауытқу квадраттар жиынтығы

С - корректорлау факторы

г) қайталау үшін квадраттар жиынтығы, Ср:

2

Ср = РА

: lА х l В - С = (0,16+9,61+0,01):9-0,25=0,83

онда РА2 - қайталау бойынша ауытқу квадраттарының жиынтығы

lА, l В - А, В фактоларының градациялары С - корректорлау факторы

д) нұсқалар үшін квадраттар жиынтығы: Сv

Сv = VА2 : п - С =(28,09+13,0+…56,25):3-0,25=67,53

онда VА2 - нұсқалар бойынша ауытқу квадраттарыың жиытығы

п - қайталау саны

С - корректорлау факторы

е) Қалдық квадраттарының жиынтығы: Сz Сz = Су - (Ср + Сv) =71,21-(8,83+67,53)=2,83

Сz - қалдық квадраттарының жиынтығы

Су - ауытқу квадраттарының жалпы жиынтығы Сv - нұсқалар квадраттарының жиынтығы

Ср - қайталау квадраттарының жиынтығы

  1. Келесі кезеңде басты эффектке және олардың өзара әсеріне елеулі баға беру. Басты эффект және өзара әсеріің квадраттарының қосындысын анықтау үшін кесте құрады. Оған нұсқалар бойынша бойыша өнімнің ауытқу қосындыларын толтырып, А, В факторларының ауытқу жиынтығы табады.

3-кесте. Басты эффект және олардың өзара әсері

Фактор А

Ф а к т о р В

А факторының қосындысы, А

0

1

2

0

-5,3

-4,0

-1,0

-10,3

1

-3,2

2,6

7,0

6,4

2

-6,0

-0,2

7,5

1,3

В

-14,5

-1,6

13,5

(Х-А) =

Осы кестенің мәліметі бойынша А және В факторлары квадраттарының қосындысын анықтайды.

а) А факторы үшін:

СА= A 2 : lВ · п - С =(-10,32 +6,42 +1,32):3·3-0,25 = 16,27

б) В факторы үшін:

СВ = B 2 : lА, · п - С = (14,52 +1,62 +13652):3·3-0,25 = 43,63

в) АВ өзара әсері үшін:

САВ = Сv - СА - СВ = 67,53- 16,27-43,63=7,62

Ғ критерийі арқылы басты эффект және олардың өзараәсерінің елеулі екендігін анықтау үшін дисперсиялық талдау кестесін жасайды.

Еркін дәрежелері анықталады:

Жалпы үшін N-1=27-1=26; Қайталау үшін П – 1= 3-1=2 А факторы үшін LА – 1=3-1=2; В факторы үшін LВ – 1=3-1=2 АВ өзара әсері үшін (lА- 1) · lВ - 1)= 2·2=4

Қалдық үшін (N -1)-(п -1)-(lА - 1)-( lВ - 1)-(lА- 1) · (lВ - 1)=26-2-2-2-4=16

4-кесте. 2 х 3 екіфакторлы танапты тәжірибенің мәліметтерін дисперсиялық талдау

Дисперсия

Квадраттар жиынтығы

Еркіндік дәрежесі

Орташа квадрат квадрат

Ғ критерийі

Ғ нақты

Ғ теор.

Жалпы Сv

71,21

26

-

-

-

Қайталау Ср

0,83

2

-

-

-

А факторы СА

16,27

2

8,1

45,0

3,63

В факторы СВ

43,64

2

21,8

121,1

3,63

АВ өзара әсері САВ

7,62

4

1,9

10,6

3,01

Қалдық Сz

2,83

16

0,18

-

-

Орташа квадраттар табылады:

А факторы үшін СА/ lА – 1 =16,2:2 = 8,1 В факторы үшін СВ /lВ - 1 = 43,6:2 = 21,8

АВ өзара әсері үшін САВ/(lА- 1) ·(lВ - 1) = 7,7:4 = 1,9

Ғ05 - мәні қосымша деректен алынады. Ол үшін алымына зеттелетін (АВ) және өзара әсер (АВ) факторлардың, ал бөліміне қалдықтың еркіндік дәрежесін алады ( Сz).

  1. Егер Ғ нақты > Ғ теор. болса, онда зерттелген факторлардың және өзара әсерлердің арасындағы эффект айтарлықтай

а) тәжірибенің қателігі: S х= =√0,18:3=0,24

б) орташа айырмашылықтың қателігі: Sd = =√2 · 0,18:3=0,35

в) 0,5% деңгейдегі ЕАЕА05= t05 · Sd =2,06 · 0,35=0,72 г) 0,1% деңгейдегі ЕАЕА01= t01 · Sd

t05, t01- Стьюдент критерийлері

Бақылау сұрақтары:

  1. Көпфакторлы тәжірибе деген не?

  2. Көпфакторлы тәжірибенің модулі.

№ 17 тәжірибелік сабақ

Тақырып: «Сызықты корреляция мен регрессияның сыңарлы көрсеткіштерін есептеудің әдістемесі»

Сабақтың мақсаты – Сызықты корреляция мен регрессияның коэф- фициенттерін есептеудің әдістемесі анықтауды үйрету.

Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:

1.Үлгілер:

2.Түрлі-түсті плакаттар слайдтар.

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар

    1. Түрлі-түсті слайдтар.

Агрономияда бір өлшемнің екінші өлшемге тәуелділігін орнатумен жиі кездесуге тура келеді. Мысалы: дақыл өнімділігінің өсімдіктің өсу жиілігіне тәуелділігі немесе топырақтағы ылғал қорының жауын-шашын мөлшеріне тәуелділігі. Дегемен, мұндай тәуелділік немесе байланыс көрсеткіштері қатаң функционалды емес және оның мәнін тек бақылау санын көбейту арқылы орнатуға болады.

Пішіні бойынша мұндай байланыс корреляция деп аталады да, ол түзу және қисық сызықты болады. Белгілердің санына қарай, егер екі белгінің байланысы зерттелсе, ол жай, ал белгілер саны көп болса - күрделі болады.

Екі белгілердің Х пен У арасындағы түзу сызықты кореляциялық тәуелділік дегеніміз, түзу сызықты теңдігімен сипатталатын тәуелділікті айтады. Бұл теңдік регрессияның У-тің Х-ке іріктелген сызығы болып есептеледі.

Х пен У арасындағы сызықты корреляцияны талдау үшін тәуелсіз п сыңар бақылаулар жүргізеді. Яғни, сыңар сандар: (Х; У), (Х2 , У2),…(Хп ,Уп). Осылардың мәні бойыша корреляцияың және регрессияның іріктелген эмпириялық коэффициентін анықтайды, регрессияның теориялық сызығын салады және алынған шешімдердің мәнділігін бағалайды.

Х пен У-тің байлаысының бағыты мен күшін көрсететін, сызықты корреляцияның сандық көрсеткіші ретінде r - әрпімен белгіленгін корреляция коэффициетін қолданады.

Есептеу: Сыңарлы түзу сызықты корреляция мен регресссияны анық- тағанда, мынандай ретімен орындау тәртібін қолданады.

1-кесте. Берілген мәліметтер: Х пен У-тің 9 сыңар белгілері

Жалпы су пайдалану өлшері, мм (Х)

256

285

320

318

366

425

419

372

439

Арпа өнімділігі, ц/га ( У )

12,1

19,2

24,8

26,3

28,2

32,4

39,4

40,6

44,8

Екі белгілердің бағыты мен дәрежелерін қою керек: жалпы су мөлшері (Х) және арпа өімділігі (У). Басқаша айтқанда, арпа өнімділігінің жалпы су пайдалану мөлшеріне тәуелділігін, көлемі мен сипаттамасын қою.

2-кесте. Көмекші мөлшерлер

Реттік саны

Белгілердің мәні

Х2

У2

ХУ

Х,мм

У,ц/га

1

256

12,1

65536

146,4

3097,6

2

285

19,2

66564

368,64

5472

3

320

24,8

102400

600,25

7936

4

318

26,3

101124

691,69

8363,4

5

366

28,2

13395,6

795,2

10321,2

6

425

32,4

180625

1049,69

13727,5

7

419

39,4

175561

1552,36

16508,6

8

372

40,6

138384

1648,36

15103,2

9

439

44,8

192721

2007.04

19667,2

Осы кестеде екі өзгергіштіктің квадраттарын, одан соң Х-тің У үшін, Х2, У2 үшін және ХУ үшін қосындыларын табады.

3) 1-кесте мәндерін пайдалана отырып, келесі көрсеткіштерді есептейді: а) п - іріктеу көлемі (сыңарлы мәннің саны). Біздің мысалымызда 9

сыңарлы сан;

б) х, у - екі ауыспалының арифметикалық орташа мәні:

х = Х: п = 3200:9 = 355,6 мм

у = У : п = 29,9 ц/га

в) Х және У үшін орташа мәннің ауытқу квадратының қосындысы:

(Х-х)2 = Х2 - ( Х)2 : п =1171532 - (3200)2 : 9 =33754,3

(У - у)2 = У2 - ( У)2 : п = 8931,94- (268,8)2 : 9 = 903,78

Көбейтіндінің ауытқу қосындысы:

(Х - х) · (У - у) = ХУ -( Х У ) : п =

= 100605,2 - (3200 · 268,8) : 9 = 5031,87

  1. Көмекші көрсеткіштерді шығарғаннан соң мына коэффициенттерді есептейді: а) корреляция коэффициентін:

r=∑(Х-х)· (У-у) :

(Х-х)2 ·∑ (У-у)2 =5031,87:

33754.3*903.78 =0,911

б) регрессия коэффициенті:

lух = (Х-х) · (У-у) : (Х-х)2 = 5031,87 : = 33754,3 = 0,149 ц/га

в) регрессия теңдеуі: У = у + lух(Х-х);

теңдеуге біздің мәліметтерді қойып, мынаны табамыз: у = 29,9 + 0,149 · (Х-355,6);

у = 0,149х + 29,9 - 52,98; у = 0,149х - 23,08;

  1. Кателіктің мәнін табады:

а) корреляция коэффициентінің стадартты қателігі:

Sr = = = 0,156;

в) регрессия коэффициентінің қателігі:

SВ = Sr ·

= 0,155 ·

= 0,025 ц/га;

г) детерминация коэффициенті: dxy = r2 = 0,829

д) корреляция коэффициентінің айтарлықтай критерийі:

r

tr=

S

= 0.911

0.155

= 5,88

Корреляциялық байланыстың айтарлықтайлығын бағалауды, tr - нақты алынған мәнімен tr- теориялық мәнімен салыстыру арқылы жүргізеді. , tr -дің теориялық мәні Стьюдент критерийі кестесінен п-2 еркіндік дәрежесі арқылы табады. Егер tr нақты >tr теор. болса, онда корреляцияық байланыс айтар- лықтай. Егер tr нақты >tr болса, онда корреляциялық байланыс айтарлықтай емес. Біздің мысалымызда п - 2 = 7. tr теориялық =2,37.

Алынған мәндерді салыстырамыз: 5,88<2,37, яғни корреляциялық байла-

ныс айтарлықтай.

6) Регрессияның теориялық сызығы салынады: Ол үшін регрессия теңдеуіне Х-тің минималды және максималды мәні қойылады.

Бізде Хmіn = 256 мм; Xmax=439 мм. Уmіn= 0,149 · 256 - 23,08 ;

Уmіn= 15,06 ц/га

Уmax = 0,149 · 439 - 23,08

Уmax = 42,33 ц/га

Анықталған мәліметтер екі нүктенің кординатасына сәйкес келеді. Біріншісінің кординаты Х = 265; У = 15,06; екіншісінікі - Х= 439; У = 42,33

Бақылау сұрақтары:

  1. Корреляция және регрессия деп нені түсінеді?

  2. Корреляция коэффициенті қалай анықталады?

  3. Регрессия коэффициенті қалай анықталады?

№ 18. Тәжірибелік сабақ

Тақырып: «Тәжірибенің бақыланбайтын жағдайын түзету үшін есептеудің ковариация әдістемесі»

Сабақтың мақсаты – Студенттерді ковариация әдісімен тәжірибенің бақыланбайтын жағдайын түзетуді үйрету.

Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:

1.Үлгілер:

2.Түрлі-түсті плакаттар, слайдтар.

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:

    1. Түрлі-түсті слайдтар.

Ковариациялық талдау – екі немесе одан да көп ауыспалы шамалардың орта шамаларынан ауытқуларының еселендірулерінің және көбейтінділерінің қосындылары. Ол эксперименттің бақылауына келмейтін, жоспарлау мен нәтижелерді статистикалық өңдеуде қолданылады. Ковариациялық талдау тәуелді айнымалы шама ауытқуы арасындағы қатынасты анықтауға мүмкін- дік береді, мысалы өнімнің У және эксперименттің айнымалы шамасы Х ілеспелі ауытқудың, мысалы көпжылдық ағаштардың алғашқы жағдайымен, өсімдіктің өсу жиілігімен, топырақтағы қоректік заттары мөлшерімен және т.с.с.

Қатынасты негіздей отырып, эксперимент жағдайын статистикалық теңестіру жүргізіледі. Ауытқу зерттелетін фактормен байланысты болмаған жағдайда, статистикалық бақылау, Х мәнінің тұрақты деңгейде сақтағандай соңғы нәтиже алуға мүмкіндік береді.

Ауытқу зерттелетін фактормен байланысты болмаған жағдайда, тәжірибенің жалғас айнымалы шамасын статистикалық бақылау, соңғы нәтижесі Х мөлшерін тұрақты деңгейде сақтағандағыдай өнімді алуға мүмкіндік береді. Бұл тәжірибе нәтижесін әжептәуір анықтау оның қателігін азайтады. Қысқаша ковариацияны Sху деп белгілей отырып, математикалық статистикада олардың орташасынан екі айнымалының орташа көбейтін- дісінің ауытқуын түсінеді: сох =∑Х- х) · (Y-y)/ n-1. Ковариация оңтайлы және оңтайлы емес болуы мүмкін.

Кең мағынада ковариация деп үш статистикалық көрсеткіштің: х пен y

арифметикалық орта шамалардың, ауытқулары еселенген қосындыларының

∑Х- х)2 пен ∑ (Y-y )2 және ауытқулар көбейтінділері қосылыстарының ∑Х- х) (Y-y) жиынтығын айтады. Бұл шамалардың ерекшелену жәйттері (фактор- лары) бойынша параллель бөлшектерінің өзі ковариациялық талдаудың мәні болып табылады.

Ковариациялық талдау негізі үш кезеңді:

  1. Х және У қатарының дисперсиялық талдауы мен ХУ көбейтінділерін;

  2. У қатары бойынша Сz қалдық дисперсиялық Сb арқылы белгіленетін У-тің Х-ке қатысынан тұратын регрессия ауытқулар еселенгендерінің қосындысына бөлшектенуін (1 қалдық) және Сdy∙х регрессиясынан ауытқу- лардың еселенгендерінің қосындысын (ІІ қалдық): Cz (І қалдық) = Св + Сdy (ІІ қалдық);

  3. У қатары арқылы нақты орта шамалары қосалқы Х ауыспалы шамасының қатары бойынша жүргізілген ғылыми тәжірибе шарттарының толық теңестірілуіне келтіруді біріктіреді.

Сонымен, ковариациялық талдау дегеніміз – бұл дисперсиялық талдау тәсілдерінің бірнеше ауыспалы шамаларға, сондай-ақ корреляциялық және

регрессиялық талдау әдістерінің танаптық, вегетативтік және зертханалық ғылыми тәжірибелердің жалпы нобайына таралуы.

Зерттеуге жататын У ауыспалы шамасы мен қосалқы Х ауыспалы шамасы арасына сызықтық байланыс жүргізуге болады деп топшыласақ, онда Х шамасын жоспарлау тиімді. Бұл зерттелетін құбылыс туралы қосымша мағлұмат алуға және регрессияны ғылыми тәжірибені нақтылау мақсатында пайдалануға мүмкіндік береді.

- Y-тің Х-ке қатынасынан туатын регрессия ауытқулары еселенген- дерінің қосындысы мына формула бойынша анықталады:

Cb = [∑Х- х) (Y-y)]2 / [∑Х- х)2

Кездейсоқ ерекшелену еселенгендерінің қосындысы, яғни регрессиядан ауытқулар еселенгендерінің қосындысы қалдық есебінде айырма бойынша табылады: Сdy • х (ІІ қалдық) = Cz (І қалдық) – Cb.

Y-тің Х-ке қатысынан тұратын регрессиялық коэффициентін мына формула бойынша анықтайды: byx= ∑Х- х) ∙ (Y-y)/ ∑Х- х)2

Нәтижелі Y белгісін теңдестіру мына қатынас бойынша жүргізіледі: Y1 = Y + : byx (x-X),

мұндағы, Y1 – уақыттық мәнін түзетуі; Y – уақыттың нақты мәні;

byx – Y-ің Х-ке қатысынан туатын регрессия коэффициенті; x-X – x тәжірибесі бойынша алынған тәуелсіз ауыспалы шаманың орта мәні мен оның нақты мәнінің Х арасындағы айырма.

Әдетте, қорытынды мағлұматтарды теңдестіреді, сондықтан теңдеуде Y пен Х регрессиялары тәжірибе нұсқалары бойынша орта мағлұматтарға сәйкес болады.

Агрономиялық зерттеулерде ковариациялық талдауды тәжірибені нақтылау үшін негізгі екі жағдайда пайдалану тиімді:

  1. егер нәтижелі белгіге ғылыми тәжірибе шарттарының әртүрлі бастапқы жағдайы – тәжірибенің басында өлшеуге болатын топырақтың құнарлылығы, көп жылдық өмімдіктердің қалыңдығы және басқалар айтар- лықтай ықпал жасайтын болса;

  2. егер зерттелетін белгіге ғылыми тәжірибе барысында тәжірибе нұсқаларынан тәуелсіз себептер - өсімдіктің үзіліп түсуі және олардың ауру қоздырғыштарымен, зиянкестермен, құстармен тағы басқалармен зақымда- нуы сияқтылар ықпал жасайды.

Ковариациялық кестені дұрыс қолдану кездейсоқ Х шаманың тәжірибе нұсқаларынан тәуелсіз бөлшектенуіне әкеп соғады. Егер қосалқы Х шаманың зерттелетін нұсқаларға қатысы болса, онда оның тиімділігін жоққа шығару дұрыс емес, өйткені бұл нұсқа тиімділігінің бір бөлігін жоққа шығарады. Мысалы, сортты сынау кезінде жекелеген сорттардың әжептеуір зақымдалуы мүмкін, бірақ мұндай әсерді былайғы неғұрлым төзімді сорттарға қолдану дұрыс болмас еді.

Отамалы, көкөністік және жемісті дақылдарға жүргізген тәжірибелерде өсімдік тығыздығының әртүрлі болуы зерттелетін нұсқа әсерінің нәтижесі

болып табылса, мұндайда өсімдіктің әртүрлі сиректігіне ешқандай түзету жасауға болмайды.

Ковариациялық талдауды есептеу тетігіне мысал, мақта тәжірибесінде түсімін есептеп және әр мөлшердегі өсімдіктерді орып жинар алдында саны есептелген. Алынған мәліметтерді ковариациялық талдау жүргізу төмендегі кестеге түсірілген.

1-кесте. Өсімдіктің Х жиілігі (гектарға мың дана есебімен) және сорттардың У өнімі (гектарына центнермен)

Нөмірлер, нұсқалар

Қайталаулар

Қосынды Vх және Уу

Орташа

І

ІІ

ІІІ

ІV

1

X

78,1

64,3

75,2

70,0

287,6

71,9

Y

38,1

36,4

40,1

41,1

155,8

39,0

2

Х

70,1

60,2

73,4

75,6

279,3

69,8

Y

37,7

37,0

39,0

41,5

155,9

39,0

3

Х

75,1

62,2

75,0

76,4

288,7

72,2

Y

42,4

40,1

44,7

46,8

174,0

43,5

4

Х

70,4

78,0

76,1

65,5

290,0

72,5

Y

36,9

38,5

37,2

34,2

146,8

36,7

Қосынды

Рх293,7 Ру155,2

264,7

152,0

299,7

161,7

287,5

163,6

1145,6=∑Х71,6=X

633,5 =∑У39,5=Y

Шығаруы. 1-кестеде қосындыларын және орташаларын есептеу қаты- настары бойынша: ∑Vx =∑Px=∑X және ∑Vy=∑Py=∑Y есептеу дұрыстығын тексереді.

2-кесте. Еселенген қосынды ауытқуларын және көбейтіндіні есептеуге арналған формула

Дисперсия

Еселенген қосынды және көбейтінділер

Х2

ХУ

У2

Жалпы Сv

∑ Х2 - С

∑ ХY - C

∑P2y / l - C

Қайталаулар Ср

∑P2x / n - C

∑ P ∙ Py / l - C

∑V2 - C

Нұсқалар Сv

∑V2x / n - C

∑ V ∙ Vy / n - C

∑V2y / n - C

Қалдық Cz

Cy - Cp -CV C= (∑Х2 ) / N

CV - Cp -CV

CV - Cp -CV C= (∑Y)2 / N

*Егер Х және У олардың орташа шамадан ауытқу ретін белгілейтін түрінде алса, онда оларды x және y әріптерімен белгілейді. Айталық, ∑(Х - x )2 –∑Х2 символы арқылы белгіленеді;

∑(Y - y )2 – ті ∑ y 2; ∑(X-x)(Y-y) –і ∑xy символымен белгіленеді.

Х қатары үшін еселенген қосынды:

N = l · n = 4 ∙ 4 = 16; C = (X)2 : N = (1145,6)2 : 16 = 82025,0;

Cy = ∑ Х2 – С = (78,12 + 64,32 + …65,52 ) - 82025,0 = 497,5;

Cp = ∑ P2 x : l – С = (293,72 +2 64,72 +299,7+ 267,52 ): 82025,0=175,5;

3. Еселенген қосындыны және көбейтіндіні кестелерге жазады және Y- тің Х бойынша регрессия коэффициентін есептейді:

Cv = ∑ V2x : n – С = (287,62 + 279,32 + 288,72+290,02 ): 82025,0=175,5; Cz= Cy –Cp – Cv = 4975-175,5=304,5.

Көбейтіндінің қосындысы XY;

C = (∑ Х) (∑ Y) : N = 1145,6 ∙ 632,5 :16 = 45287,0;

Cy =∑ХY–C=(78,1∙36,2+64,3∙36,4+…65,5∙ 34,2)-45287,0=139,3;

Cp = ∑Px∙Cy:l–C= (293,7∙155,2+287,5∙ 163,6) : 4 -45287,0=41,3; Cv = ∑V∙Vy :n -C = (287,6 ∙ 155,8+…290,0∙146,8):4-45287,0=2,1; Cz= Cy –Cp – Cv = 139,3-41,3-2,1=95,9.

“Y” қатары үшін еселенген қосынды C = (∑ Y)2 : N = (632,5)2: 16 = 25003,5;

Cy = ∑ Y2 – C2 = (38,22 + 36,42 + …34,22) – 25003,5 = 158,0;

Cp =∑ P2y : l –C = (155,22+152,02 +161,72+163,62):4 – 25003,5 = 22,2;

Cv = ∑ V2y :n –C =(158,52 +155,92+174,02+146,82):4 – 25003,5 = 97,7; Cz= Cy –Cp – Cv = 158,0-22,2-97,7=38,1.

  1. Еселенген қосынды мен көбейтіндіні кестелерге жазады және 4-тің Х бойынша регрессия коэффициентін есептейді:

byx = ∑xy / ∑x2 = 95,9 / 304,5 = 0,32

Сөйтіп, өсімдік жиілігін 1 мыңға өзгерткенде 1 гектардан мақта өнімі орташа 0,32 ц артады (немесе кемиді).

Регрессия үшін еселенгендер қосындысы:

Cb = (∑xy)2 / ∑x2 = 95,92 / 304,5 = 30,21 еркіндік дәрежеде.

3-кесте. Ковариациялық талдаудың нәтижесі

Дисперсия

Квадраттар және көбейтінді жиынтығы

Еркіндік дәреже

Регрессия коэффициенті

Орташа квадрат

Ғ нақт.

Ғ05

х2

ху

у2

Жалпы

497,5

139,3

158,0

15

-

-

-

-

Қайталаулар

165,5

42,3

22,2

3

-

-

-

-

Нұсқалар

17,5

2,1

97,7

3

-

32,57

32,87

4,03

І қалдық

304,5

95,9

39,1

9

-

4,23

-

-

Cb регрессиясы

-

-

30,2

1

0,32

30,20

30,51

5,32

ІІ қалдық

-

-

7,9

8

-

0,99

-

-

Квадраттар қосынды қалдықтарын тәжірибе мәліметтерін түзегеннен кейін айырымы бойынша табады:

ІІ қалдық = І қалдық Ү Сb =38,1 – 30,2 = 7,9 еркіндік дәрежесі 8 де (9- 1=8).

Сонымен, екінші қалдықтың квадрат орташасы (7,9:8 =0,99) тәжірибеге түзету енгізілгеннен кейінгі қателігін, 4,3 есе төменделгенін (4,23 пен 0,99 салыстырылғанда) сипаттайды.

  1. Регрессия коэффициенті 5%-дық деңгейде (Ғн.>Ғ05) мәнді болған- дықтан, орташа өнімді өсімдіктердің бірдей жиілігіне келтірген тиімді (төмендегі кесте)

4-кесте. Орташа өнімдерді, У (ц/га) өсімдіктің бірдей жиілігіне Х келтіру үшін түзету енгізу

Сорттар (нұсқалар)

х

x-Х

Өнімі

byx (х-Х) = 0,28 (х-Х)

Y нақтылы

Түзетілген Y1=Y+byx·(х –Х)

1

71,9

-0,3

-0,1

39,0

38,9

2

69,8

+1,8

+0,6

39,0

39,6

3

72,2

-0,6

-0,3

43,5

43,3

4

72,5

-0,9

-0,3

36,7

36,4

71,6 = х 0 0 39,5 = у 39,5 = у1

  1. Жеке айырмашылықтың елеулілігін анықтау үшін: Sy = √ S2II / n = √ 0,99 / 4 = 0,5 ц

Sd = √ 2S2II / n = √ 2·0,99 / 4 = 0,7 ц

ЕАЕА = t05 · Sd = 2,31·0,9 = 2,1ц есептейді

Сонымен, сорттар орташа аралықтарының барлық айырымы 2,1 ц артады, 5%-дық деңгей мәнділігі елеулі болады.

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]