- •1 Қазақ ұлттық аграрлық университеті
- •Рецензенттер:
- •Оразымбетова Қарлығаш Нұрсәлімқызы
- •Ғылыми агробиологияның әдісі
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибеге қойылатын талаптар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе түрлері
- •Танаптық тәжірибені жүргізу жағдайының ерекшеліктері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тәжірибе жүргізуге жер уческесін таңдау және дайындау
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе әдістемесінің негізгі элементтері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибеде нұсқаларды орналастыру
- •Нұсқаларды жүйелі және рендомизді орналастырудың тиімділігі.
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 1 Тәжірибелік сабақ
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 3 Практикалық сабақтар Тақырып: «Рендомизмді әдіспен нұсқаларды жер учаскелерінде орналастыру»
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Экспериментті жоспарлаудың жалпы қағидалары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Бақылаулар мен есептеулерді жоспарлау
- •Тақырып: «Бірфакторлы және көпфакторлы тәжірибелер нобайын құру»
- •Бақылау сұрақтары:
- •23.Тәжірибе учаскесін бөлу
- •Бақылау сұрақтары:
- •24.Тәжірибе учаскесіндегі танаптық жұмыстар
- •Бақылау сұрақтары:
- •25. Өнімді есепке алу
- •Бақылау сұрақтары:
- •26. Мәліметтерді алғашқы өңдеу
- •Тақырып: «Іріктеу әдісі. Жиынтық және іріктеу»
- •Үлкен іріктеу
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе әдістемесі мен техникасын өндірістік жағдайда ұйымдастырудың ерекшеліктері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Шаруашылықтағы танаптық тәжірибенің түрлері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып. Жиынтық және іріктеу
- •Бақылау сұрақтары:
- •Санды және сапалы құбылмалылықтардың статистикалық сипаттамалары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Ғылыми болжамдарды тексерудің статистикалық тәсілдері
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 11 Тәжірибелік сабақ Тақырып: «Рендомизмді әдіспен орналастырылған танаптық тәжірибе нұсқаларының айырмашылығын дисперсиялық талдау әдісімен анықтау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып: «Латын квадраты әдісімен орналастырған тәжірибеден алынған өнім мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Айырмашылық бағасы:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып: «Стандартты әдіспен жүргізілген тәжірибе Мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Тақырып: «Екіфакторлы (3х3х3) танаптық тәжірибе мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Бақылау сұрақтары:
- •Күнделік
- •20... Жылы
- •Тәжірибе нобайы (нақтылы қойылған)
- •Тыңайтқыштарды есептеу
- •Жаппай әдісі арқылы жиналған өнімін есептеу тіркесі
- •Топырақ ылғалдылығын анықтау тіркесі
- •Жұмыс пен бақылау күнделігі
- •Тәжірибе учаскесінің жоспары, оған түсірілген тәжірибе нобайы
- •Тәжірибенің бағдарламасы
- •Тәжірибе учаскесінің тарихы
- •Тәжірибе туралы жалпы мағлұмат
- •Тәжірибенің жоспарын танапта орналастыру
- •Тәжірибеге бөлінген учаскенің тарихы
- •Өндірістегі тексеру
- •Символдардың қысқаша көрсеткішттері
- •Танаптық тәжірибе әдістемесі мен математикалық статистика терминдерінің қысқаша көрсеткіштері
- •Әдебиеттер
- •4.Ч2 критериіңің мәні
Бақылау сұрақтары:
Өнімділіктің өзгергіштігіне әсер ететін факторлар қандай?
Ауытқу квадаттарының жиынтығын анықтау.
Фишер Критерийінің нақты мәнін қалай анықтайды?
Нұсқалар арасындағы айырмашылық қалай бағаланады?
Фишер критерийінің теориялық мәнін қалай табады?
Нұсқалардың елеулілігі қалай анықталады?
№ 12- тәжірибелік сабақ
Тақырып: «Латын квадраты әдісімен орналастырған тәжірибеден алынған өнім мәліметтерін дисперсиялық талдау»
Сабақтың мақсаты –Танаптық тәжірибе нұсқаларының елеулілігін бағалауды және тәжірибе дәлділігін анықтауды үйрету.
Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
1.Түрлі түсті плакаттар, слайдтар.
Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
Түрлі түсті слайдтар.
Тәжірибе нұсқаларын латын квадраты әдісімен орналастырғанда нұсқа- лар саны мен қайталау санының тең болуы шарт. Сондықтан зерттеуге бес нұсқа алынса, онда қайталау саны да бес болады.
Нұсқалар латынның бас әріптерімен белгіленеді. Әр қатарда нұсқалар түгел орналасуы керек. Қатарлар қосындылары мен еұсқалар қосындылары есептеледі және нұсқалар бойынша орташа мәнін есептейді. Бағаналар және қатарлар бойынша жиынтықтары есептелініп, тәжірибе бойынша орташа өнім анықталады.
Латын квадраты әдісімен (5·5) орналасқан тәжірибедегі майбұршақ өнімін зерттеудегі алынған мәліметтерді дисперсиялық талдау:
1-кесте. Майбұршақ өнімділігі (ц/га)
Қа- тар лар |
Б а ғ н а л а р, Б |
Қосындылар |
Нұсқа- лардың орташа |
|||||||
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
қатарлар, Р |
нұсқа- лар, V |
||||
1 |
24,2Д |
20,0С |
21,5А |
22,3В |
22,7Е |
110,7 |
108,0 А |
25,4 |
||
2 |
29,7В |
22,6А |
26,1Е |
26,6С |
26,2Д |
131,2 |
106,7 В |
21,3 |
||
3 |
24,7Е |
16,6В |
26,1Д |
20,7А |
24,7С |
112,8 |
118,2 С |
23,6 |
||
4 |
23,1А |
24,2Д |
25,8С |
24,9Е |
22,8В |
120,8 |
123,3 Д |
24,7 |
||
5 |
21,1С |
22,6Е |
15,3В |
22,6Д |
20,1А |
101,7 |
127,1 Е |
24,4 |
||
∑Б |
122,8 |
106,0 |
114,8 |
117,1 |
116,5 |
∑Х=577,2 |
|
х=23,0 |
||
Қосынды мен орташаны есептейді.Есептеулердің дұрыстығын теңдік бойынша тексереді: ∑Р=∑Б= ∑V = ∑Х=577,2.
Еркіндік бастаманы тағайындап, өзгерген сандар кестесін толтырады: Х1=Х-А, А=23,0
2-кесте. Өзгерген сандар
Қа- тар |
Б а ғ а н а л а р, С |
Қосындылар |
||||||
Хо= Х – 35 |
P |
V |
||||||
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
||||
1 |
1,2Д |
-3,0С |
-1,5А |
-1,7В |
-0,3Е |
-5,3 |
- 7,0А |
|
2 |
6,7В |
-0,4А |
3,1Е |
3,6С |
3,2 Д |
15,9 |
-11,8В |
|
3 |
1,7Е |
-3,7В |
3,1Д |
-2,3А |
1,7 С |
-0,5 |
3,2С |
|
4 |
0,1А |
1,2Д |
2,8С |
1,9Е |
-0,2 В |
5,3 |
8,3Д |
|
5 |
-1,9С |
-0,4Е |
-7,7В |
-0,4Д |
-2,9 А |
-11,5 |
6,0Е |
|
УС |
7,8 |
-6,3 |
-0,2 |
1,1 |
1,5 |
4,3 = УХ1 |
||
Ауытқу квадраттарының жиынтығын мына тәртіппен есептейді: N = п ∙ п = 5 ∙ 5 = 25;
С = (∑ Х1)2 : N = (4,3)2 : 25 = 0,74;
Су = ∑Х1 2 - С = (1,2 + 3,02 + 1,52 …+ 2,92) - 0,74 = 211,7;
Сс = ∑С2 : п – С = (7,82 + 6,32 + 0,22 +1,12+ 1,52 ) : 5– 0,74 = 20,0;
Ср = ∑Р2 : п – С = (5,32 +15,92+0,52 : 5,32 +11,52) : 5 – 0,74 = 61,2;
Сv = ∑V2 : п – С = (7,02 +11,82+3,22 +8,32 +6,02) : 5 -0,74 = 59,9; Сz = СY - Сс - Ср - Сv = 211,7 – 20,0 – 61,2 – 59,9 = 70,6;
3-кесте. Дисперсиялық талдау
Дисперсия |
Квадраттар қо- сындысы |
Еркіндік дәрежесі |
Орташа квадрат |
Фишер критрилері |
|
Fнақты |
Fтеориялық |
||||
Жалпы |
211,7 |
24 |
- |
- |
- |
Бағана |
20,0 |
4 |
- |
- |
- |
Қатар |
61,2 |
4 |
- |
- |
- |
Нұсқа |
59,9 |
4 |
14,97 |
3,12 |
3,26 |
Қалдық |
70,6 |
12 |
5,88 |
- |
- |
4-кесте. Статистикалық өңдеудің қорытындысы
-
Нұсқалар
Өнім, ц/га
Топтар
А
25,4
П
В(st)
21,3
St
С
23,6
П
Д
24,7
П
Е
24,4
П
Фишер Критерийінің нақты мәні теориялық мәнінен кіші (Fнақ. < Fтеор.) болғандықтан Но-дік болжам (гипотеза) дәлелденді, тәжірибедегі нұсқалар арасында айтарлықтай елеулі айырмашылық жоқ, олар П -топқа жатады. Сондықтан, ЕАЕА есептелінбейді, тек қана тәжірибе қателігін табады:
s х=√s2z = √ 5,88 / 5 = 1,08ц s х= 1,08 ц/га; Fнақ. < F05
