- •1 Қазақ ұлттық аграрлық университеті
- •Рецензенттер:
- •Оразымбетова Қарлығаш Нұрсәлімқызы
- •Ғылыми агробиологияның әдісі
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибеге қойылатын талаптар
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе түрлері
- •Танаптық тәжірибені жүргізу жағдайының ерекшеліктері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тәжірибе жүргізуге жер уческесін таңдау және дайындау
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе әдістемесінің негізгі элементтері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибеде нұсқаларды орналастыру
- •Нұсқаларды жүйелі және рендомизді орналастырудың тиімділігі.
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 1 Тәжірибелік сабақ
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 3 Практикалық сабақтар Тақырып: «Рендомизмді әдіспен нұсқаларды жер учаскелерінде орналастыру»
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Экспериментті жоспарлаудың жалпы қағидалары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Бақылаулар мен есептеулерді жоспарлау
- •Тақырып: «Бірфакторлы және көпфакторлы тәжірибелер нобайын құру»
- •Бақылау сұрақтары:
- •23.Тәжірибе учаскесін бөлу
- •Бақылау сұрақтары:
- •24.Тәжірибе учаскесіндегі танаптық жұмыстар
- •Бақылау сұрақтары:
- •25. Өнімді есепке алу
- •Бақылау сұрақтары:
- •26. Мәліметтерді алғашқы өңдеу
- •Тақырып: «Іріктеу әдісі. Жиынтық және іріктеу»
- •Үлкен іріктеу
- •Бақылау сұрақтары:
- •Танаптық тәжірибе әдістемесі мен техникасын өндірістік жағдайда ұйымдастырудың ерекшеліктері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Шаруашылықтағы танаптық тәжірибенің түрлері
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып. Жиынтық және іріктеу
- •Бақылау сұрақтары:
- •Санды және сапалы құбылмалылықтардың статистикалық сипаттамалары
- •Бақылау сұрақтары:
- •Ғылыми болжамдарды тексерудің статистикалық тәсілдері
- •Бақылау сұрақтары:
- •№ 11 Тәжірибелік сабақ Тақырып: «Рендомизмді әдіспен орналастырылған танаптық тәжірибе нұсқаларының айырмашылығын дисперсиялық талдау әдісімен анықтау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып: «Латын квадраты әдісімен орналастырған тәжірибеден алынған өнім мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Айырмашылық бағасы:
- •Бақылау сұрақтары:
- •Тақырып: «Стандартты әдіспен жүргізілген тәжірибе Мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
- •Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
- •Тақырып: «Екіфакторлы (3х3х3) танаптық тәжірибе мәліметтерін дисперсиялық талдау»
- •Бақылау сұрақтары:
- •Күнделік
- •20... Жылы
- •Тәжірибе нобайы (нақтылы қойылған)
- •Тыңайтқыштарды есептеу
- •Жаппай әдісі арқылы жиналған өнімін есептеу тіркесі
- •Топырақ ылғалдылығын анықтау тіркесі
- •Жұмыс пен бақылау күнделігі
- •Тәжірибе учаскесінің жоспары, оған түсірілген тәжірибе нобайы
- •Тәжірибенің бағдарламасы
- •Тәжірибе учаскесінің тарихы
- •Тәжірибе туралы жалпы мағлұмат
- •Тәжірибенің жоспарын танапта орналастыру
- •Тәжірибеге бөлінген учаскенің тарихы
- •Өндірістегі тексеру
- •Символдардың қысқаша көрсеткішттері
- •Танаптық тәжірибе әдістемесі мен математикалық статистика терминдерінің қысқаша көрсеткіштері
- •Әдебиеттер
- •4.Ч2 критериіңің мәні
Бақылау сұрақтары:
Мөлдекті не себепті істен шығарады?
Астық және астықты бұршақ дақылдарының өнімін есепке алу.
Егістің сиректенуін қандай әдістермен түзетуге болады?
Танаптық жұмыстардың түрлері қандай?
26. Мәліметтерді алғашқы өңдеу
Агрономиялық зерттеу мәліметтерін өңдеу, мысалы танаптық және вегетациялық тәжірибелер, бақылаулар, есептеулер мен талдаулардан тұра- ды: а) алынған мәліметтерді агрономиялық талдау; ә) алғашқы материал- дарды сандық өңдеу; б) зерттеу нәтижелерін статистикалық бағалау.
Танаптық тәжірибеден алынған мәліметтерге агрономиялық баға беріп, әдестемені және танапты тәжірибені жүргізу ережесін талдап, барлық
жазылған жазуларды (күнделік, журнал, түсіп қалған сандарды орына келтірген соң) тексергеннен соң ,эксперименттердегі деректерді өңдеуге кіріседі: 1. Мөлдектегі өнімді гектарынан центермен алынған өнімге айлан- дыру. 2. Өнімді стандатты ығалдылыққа келтіру. 3. Дақыл дәнінің тазалығын 100% тазалыққа айландырып, орташа өнім мен қосымша өнімді есептеу. Бұл өңдеу кезеңі өнім кестесін жасаумен аяқталады.
Өнім кестесін жасау. Қойылған кез-келген тәжірибеде алғашқы өңдеуді мөлдектегі өнімді 1 гектардан цетнермен алынған өнімге айналдырудан бастайды. Бұл есептеуге мынандай деректер қажет: мөлдектің есеп жүргі- зілген көлемі және одан жиналған өнім. Есептеуді жеңілдету үшін аудару коэффициентін шығарады: мысалы, егер есеп жүргізілген көлемі 500 м2 тең болса, ал алынған өнім килограммен есептелсе, онда гектардан центнермен алынған өнімді аудару коэффициенті мынандай болады: 10000 : 500 · 100,5 кг
= 0,2; Егер мөлдектен алынған өнім 110,5 кг болса, онда гектардан алынған өнім мынандай болады: 110,5 · 0,2 = 22,5 ц.
Өнімді стандартты ылғалдылыққа және таза дәнге аудару да алғашқы өңдеуге жатады. Алынған өнімді алғашқы өңдеуге кірісейік. Өнім кестесіне мөлдектердегі өнімдерді түсіру керек. Өнім кестесін жасағанда сандар үш таңбалы болу керек екенін ескеру керек. Егер өнім 100 ц/га-дан артық болса, онда мөлдектегі және орташа өнімді кестеге 0,1 дейінгі дәлдікпен, ал өнім жүздеген цетнермен алынса, онда 1 ц/га дейінгі дәлдікпен алынады. Бірінші жағдайда жүздік, ал екіншісінде ондық бөліктері дөңгелектенеді.
Санды дөңгелектегенде мына ережелерді ескеру керек, егер тастайтын сан 5-тен кем болса, онда қалдыратын сан өзгермейді (15,746-15,7), ал тастайтын сан 5-тен үлкен болса, онда қалатын сан бірге өседі (15,764-15,8).
Егер дөңгелектегенде өзгертетін санның соңында 5 тұрса, онда сан бірге үлкейеді, егер ол тақ сан болса (15,752-15,8), ал жұп сан немесе 0 болса, өзгеріссіз қалдырады (15,252-15,2) және 15,052 -15,0).
Бақылау сұрақтары:
Агрономиялық зерттеу мәліметтерін алғашқы өңдеуге не жатады?
Өнім кестесін жасауды неден бастайды?
Өнімді стандартты ылғалдылыққа және таза дәнге аудару.
Санды дөңгелектегенде қандай ережелерді ескеру керек?
№ 6 тәжірибелік сабақ
Тақырып: «Танаптық тәжірибеден алынған өнім мәліметтерін алғашқы өңдеу»
Сабақтың мақсаты – Танаптық тәжірибеден алынған өнім мәлімет- терін алғашқы өңдеуді және өнім кестесін құруды үйрету
Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
1.Үлгілер:
Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
Түрлі түсті слайдтар.
Танаптық тәжірибеден алынған мәліметтерге агрономиялық баға беріп, әдестемені және танаптық тәжірибені жүргізу ережесін талдап, барлық жазылған жазуларды (күнделік, журнал, түсіп қалған сандарды орына келтірген соң) тексергеннен соң, эксперименттердегі деректерді өңдеуге кіріседі:
Мөлдектегі өнімді гектарынан центермен алынған өнімге айландыру.
Өнімді стандатты ығалдылыққа келтіру. 3. Дақыл дәнінің тазалығын 100% тазалыққа айландырып, орташа өнім мен қосымша өнімді есептеу. Бұл өңдеу кезеңі өнім кестесін жасаумен аяқталады (1-кесте).
Өнім кестесін жасау. Қойылған кез-келген тәжірибеде алғашқы өңдеуді мөлдектегі өнімді 1 га цетнермен алынған өнімге айналдырудан бастайды. Бұл есептеуге мынандай деректер қажет: мөлдектің есеп жүргізілген көлемі және одан жиналған өнім. Өнімді стандартты ылғалдылыққа және таза дәнге аудару да алғашқы өңдеуге жатады. Алынған өнімді алғашқы өңдеуге кірісейік. Өнім кестесіне мөлдектердегі өнімдерді түсіру керек. Өнім кестесін жасағанда сандар үш таңбалы болу керек екенін ескеру керек.
1-кесте. Өнімді алғашқы өңдеу кестесі
Тәжіри бе танап- тары |
Қайта- лаудағы өнім, ц/га |
Ылғал- дылғы, % |
14% ыл- ғалды- лыққа аудару коэфф. |
Ылғал- дылығы 14% өнім, ц/га |
Дәннің таза- лығы 100% |
14% ылғал- дылық,100% тазал. лықта, ц/га |
Орташа өнім, ц/га |
Бақылау нұсқадан айырма- шылығы |
|
а |
б |
в |
г |
д=б·г |
е |
ж=е · д/100 |
З=∑ж/4 |
ц/га |
% |
А( St) |
4,0 4,2 4,3 4,0 |
20,1 20,3 20,6 20,3 |
0,926 0,927 0,923 0,927 |
3,71 3,89 3,92 3,72 |
97,6 98,0 98,0 97,6 |
3,62 3,81 3,89 3,63 ∑ж=14,96 |
3,7 |
- |
100 |
В |
7,8 8,1 8,1 7,3 |
18,9 19,1 18,7 18,9 |
0,943 0,941 0,945 0,943 |
7,35 7,62 7,65 6,88 |
97,3 97,5 96,5 96,5 |
7,5 7,42 7,38 6,63 ∑ж=28,58 |
7,4 |
3,7 |
100 |
С |
9,1 10,2 9,7 8,9 |
19,8 19,6 18,5 19,7 |
0,933 0,935 0,936 0,934 |
8,49 9,54 9,09 8,33 |
97,7 97,8 96,9 97,6 |
8,30 9,33 8,90 8,13 ∑ж=34,66 |
8,7 |
5,0 |
135 |
Д |
6,1 9,7 8,3 9,5 |
20,1 19,9 19,5 19,6 |
0,929 0,931 0,936 0,936 |
5,66 9,03 7,82 8,89 |
97,6 97,8 97,6 98,0 |
5,52 8,83 7,63 8,71 ∑ж=30,69 |
7,8 |
7,8 |
110 |
Нұсқа бойыша орташаны сәйкес кез келген қосындыны қайталау санына бөледі. Барлық өнімді (Х) мөлдектің жалпы санына бөлгенде, ол нұсқалар
мен қайталау (п) санының көбейтіндісі, бүкіл тәжірибе бойынша орташа өнім (х0) болады.
х0 = Х : (1) · (п) = 110,52 : 12 = 6,9 ц/га (1 - нұсқалар, п - қайталау саны).
Алғашқы өңдеуді аяқтаған соң дисперсиялық талдау үшін өнім кестесін құрастырады.
2-кесте. Өнім кестесі
-
Тәжірибе нұсқалары
Мөлдектердегі өнім, ц/га
Қосын- дысы, Х
Орташа өнім, х
1
2
3
4
Тыңайтқышсыз
3,62
3,81
3,89
3,63
14,93
3,7
Көң 40 т
8,30
9,33
8,90
8,13
34,66
8,7
Р К
7,35
7,62
7,65
6,88
29,50
7,4
Р К
5,66
9,03
7,82
8,89
31,40
7,8
Қосындысы
24,93
29,79
28,17
27,53
110,52
х= 6,90
Бақылау сұрақтар:
Өнімді алғашқы өңдеуге не жатады?
кг алынған өнімді гектардан алынған өнімге қалай аударады?
Өнім кестесін қалай жасайды?
Тәжірибе бойынша орташа өнім қалай анықталады?
№ 7 тәжірибелік сабақ
Тақырып: «Өнім кестесінен түсіп қалған мәліметтерді орнына келтіру»
Сабақтың мақсаты – Бақылау кезінде түсіп қалған міліметтерді орны- на келтіруді үйрету.
Сабаққа арналған материалдар мен оқу нұсқаулары:
1.Үлгілер:
Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:
1. Түрлі түсті слайдтар
Тәжірибе жұмысында бір немесе бірнеше мөлдектердің өнім туралы мәліметтері есептен шығып қалған жағдайлар кездеседі. Есепке кірмеген мөлдектің есептелген өнімі, зерттеуге алынған фактордың сондай эффек- тілігін анықтау үшін, осы нұсқалардың отраша өнімімен салыстыру керек. Өнім айырмашылығы мәлімет түсіп қалған нұсқаның орташа эффектісі болып саналады, бұл мөлдектің түсіп қалған мәліметін теориялық есептеу болады.
Есептеудің ретімен танысайық:
Мәлімет түсіп қалған нұсқаның қалған үш қайталануының орташа өнімін есептейміз. Ол мынаған тең х = 1380 : 3 = 460.
Мөлдектері түгел нұсқа үшін үшінші қайталау бойынша қосындысын РА + В екіге бөлеміз (205 + 375) : 2 = 290.
Тәжірибе бойынша орташа өнім (924 + 819 + 454) : 6 =366,2
1-кесте. Тәжірибедегі бір мәлімет түсіп қалған кесте
-
Тәжірибе нұсқасы
Қайталау бойынша өнім, ц/га Х
Х
Х
1
2
3
4
А
362
311
205
165
1043
-
Б
550
489
А
341
1380
460
В
562
508
375
289
1734
-
РА+В
924
819
580
454
2197
366,2
ХРА+В
462
409
290
227
РА+Б+В
1474
1308
580
795
Х=4157
Мәлімет түсіп қалған нұсқаның орташа эффектісі мынадай 460- 366,2=93,8. Егер екінші нүсқаның үшінші қайталауындағы мөлдектен дұрыс өнім алынған болса, ол мөлшерлеп алғанда осы қайталаудың басқа вариант- тарының орташа өнімінен 93,8 цетнерге артық болар еді.
5) 290 + 93,8 = 383,8 немесе 384,0 ц/га.
Егер тәжірибеде бірнеше мөлдектердің мәліметтері түсіп қалса, оларды осы сияқты мүмкіндік мәнін салыстырмалы көрсеткіштер құру арқылы есептейді. Тәжірибеде бір мәлімет жоғалғанда ағылшын ғалымы Дж. У.Снедекор мынадай формуланы ұсынды:
А = l ·V+ п · Р - Х : (l - 1)(п- 1);
l - нұсқалар саны; п - қайталау саны;
V - мәлімет түсіп қалған нұсқаның қосындысы;
Р - мәлімет түсіп қалған қайталаудың қосындысы;
Х - жалпы қосынды.
Бақылау сұрақтар:
Өнім кестесінен түсіп қалған мәліметтерді қалай орнына келтіреді?
Ағылшын ғалымы Дж. У.Снедокор қандай формуланы ұсынды?
№ 8 тәжірибелік сабақ
