- •1. Отындар мен жағар майларды өндіру жөніндегі негізгі мәліметтер
- •1.1. Мұнайдың химиялық құрамының алынатын отындар мен майлардың қасиеттеріне тигізетін әсері
- •1.2. Отындар мен майларды алудың қазіргі кездегі тәсілдері
- •1.2.1. Тура айдау тәсілімен отынды алу жөнінде
- •1.2.2. Мұнайды бастапқы өңдеу
- •1.2.3. Мұнай өнімдерін екінші қайтара өңдеу
- •2.1. Қойылатын негізгі талаптар
- •2.2. Булану және қоспа жасау қасиеттері
- •2.4. Отынның қозғалтқышта жануы
- •2.3. Отынның қоректену аспаптарына жетуіне ықпал ететін қасиеттері
- •2.5. Детонацияға шыдамдылық қасиеттері
- •2.6. Отынның тұрақтылығы
- •2.7. Шөгінділер жасауға бейімділігі
- •2.8. Мүжілдіру агрессивтілігі
- •2.9. Бензиннің түрлері
- •3. Дизельді қозғалтқыштарда қолданатын отындар
- •3.1. Дизельді отындардың сапаларына қойылатын пайдалану талаптары
- •3.2. Отынның қоспа жасау қасиеті
- •3.3. Жану қасиеттері
- •3.4. Шөгінділер жасау бейімділігі
- •3.5. Мүжілдіру қасиеті
- •3.6. Төменгі температуралық қасиеттері
- •3.7. Отынның булануы
- •3.8. Дизельді отындардың түрлері
- •4. Газ тәрізді отындар
- •4.1 Сұйылтылған газдар
- •4.2. Сығылған газдар
- •5. Қозғалтқыштарға арналған майлар
- •5.1. Жағар майларды өндіру
- •5.2. Майлардың сапасына қойылатын талаптар
- •5.3. Тұтқырлық қасиеті
- •5.4. Төменгі температуралық қасиеті
- •5.5. Тотықтырушылық қасиеттері
- •5.6. Қорғау қасиеттері
- •5.7. Көбіктенбеу қасиеті
- •5.8. Майлардың тұрақтылығы
- •5.9. Майдың азғындауы
- •5.10. Қолданылған майларды жаңғырту
- •5.11. Қозғалтқыш майларының түрлері
- •5.12. Қозғалтқыш жағар майларының негізгі көрсеткіштері
- •5.13. Қозғалтқыш майларының қазіргі кездегі жіктемесі
- •5.13.1. Sae бойынша
- •5.13.2. Api бойынша
- •5.13.3. Ресейлік гост 17479.1-85 бойынша
- •5.14. Синтетикалық майлар
- •5.15. Минералды майлар
- •6. Трансмиссиялық майлар
- •6.1. Қолдану жағдайы және техника-экономикалық талаптар
- •6.2. Тұтқырлық-температуралық және төменгі температуралық қасиеттері
- •6.3. Майлағыштық, сыдыруға және тозуға қарсы қасиеттері
- •6.5. Қоспалар және олардың әсерінің механизмі
- •6.6. Трансмиссиялық майларды таңбалау және олардың түрлері
- •7. Созымды жағар майлар
- •7.1. Созымды жағар майларды өндіру
- •7.2. Негізгі пайдалану қасиеттері
- •7.3. Созымды жағар майларды таңбалау және олардың түрлері
- •8. Техникалық сұйықтар
- •8.1. Суытқыш сұйықтар
- •8.2. Төменгі температуралық сұйықтар
- •8.3. Гидравликалық беріліс сұйықтары
- •8.4. Қозғалтқышты қыздырмай от алдыру сұйықтары
- •9. Отын мен жағар майдың қоршаған ортаға әсері
- •10. Пайдалану материалдарының сапасын реттеу және үнемдеу жолдары
- •11. Синтетикалық желімдер
- •11.1. Синтетикалық желімдерді пайдаланудың техника-экономикалық тиімділігі
- •11.2. Желімдерге қойылатын талаптар және олардың құрамы
- •11.3.Эпоксид желімнің композициялары
- •11.4. Қанықпаған полиэфир шайырлары негізіндегі композициялар
- •12. Автомобильде қолданатын қосымша материалдар
- •12.1. Қаптағыш материалдар
- •12.2. Тығыздаушы материалдар
- •12.3. Оқшаулағыш материалдар
- •12.4. Ағаш материалдар
- •13. Пластмасса
- •13.1. Пластмассалардың қасиеттері мен құрамы
- •13.2. Пластмассалардың жіктемесі
- •13.3. Пластмассалардың қасиеттері
- •13.4. Термопластикалық пластмассалар
- •13.5. Термореактивті пластмассалар
- •14. Лакбояғыш материалдары
- •14.1. Лакбояғыш материалдары және олардың жабындарына қойылатын талаптар
- •14.2 Лакбояғыш жабындарының құрылысы
- •14.3. Лакбояғыш материалдарының жіктемесі
- •14.4. Лакбояғыш материалдарының компоненттері
- •14.5. Лактар мен бояулардың қасиеттері
- •14.6. Лакбояғыш жабындарын күтуге арналған материалдар
- •15. Резеңке материалдар
- •15.1. Резеңкенің қасиеттері
- •15.1. Резеңкенің негізгі құрамдас бөліктері
- •15.3. Резеңкенің физика-химиялық қасиеттері
- •15.4. Резеңке қасиеттерінің температураға қатысты өзгеруі
- •15.5. Ескіру процесі кезіндегі резеңке қасиеттерінің өзгеруі
- •15.6. Сұйықтың әсерінен резеңке қасиеттерінің өзгеруі
- •Әдебиеттер
3.4. Шөгінділер жасау бейімділігі
Дизельді отынның жануы салдарынан қозғалтқыштың жану камерасында және шығару клапандарында күйікті қақтар пайда болады. Дизельді қозғалтқыштардағы ондай қақтардың зардабы карбюраторлы қозғалтқыштардікінен өзгеше. Күйіктердің жылуды өткізбеуі, қысу дәрежесіне әсері карбюраторлы қозғалтқыштағыдай шешуші роль атқармайды. Олардың дизельді қозғалтқыштардағы негізгі кемшілігі - бүріккіштерде шөгінділер қалдыруында. Бүріккіштің бөлшектеріндегі күйіктер шырақты қисайтады, бүріккіш қасиетін нашарлатады, түтінді қоюлатады, қозғалтқыштың үнемділігін кемітеді. Тіпті бүріккіш мүлдем жұмыс істемей, оның инесі қайтып орнына оралмай, жол ортада тұрып қалады. Жану камерасында, піспектің үстінде, цилиндрдің қабырғасында пайда болған шөгінділер мен күйіктер тығыз, тіпті қатты зат болады, ал бүріккіштің инесіндегі зат жұмсақтау, кей уақытта жаққан лак тәрізді болады.
Дизельді қозғалтқышта күйіктің пайда болуы біркелкі бола бермейді, бастапқы кезде үстемелеп өссе, шамасы 10 сағаттан кейін тұрақтанып, одан ары көбеймеуі де мүмкін.
Күйіктің пайда болуы отынның сапасына байланысты. Шөгінділердің пайда болуына отынның мына қасиеттері әсер етеді: фракциялық құрамы, құрамындағы күкірт қосындыларының саны, қанықпаған көмірсутектердің, шайырдың, ароматты көмірсутектердің бар болуы. Ауыр дизельді отындар күйікті көп шығарады. Сондықтан жедел дизельді қозғалтқыштарда қолданылатын дизельді отындардың 96% булану температурасы 3600С-ден артпауы керек.
Отында күкірт саны неғұрлым көп болса, ол жанғанда күйік пен лакты соғұрлым көп бөліп шығарады. Күкірттің отын құрамында көптігі тек күйікті ғана көбейтіп қоймай, оның басқа да қолайсыз қасиеттерін молайта түседі. Күкіртті қосылыстар күйікте көбейе келе, оның тығыздығын да ұлғайтады. Сондықтан дизельді отындарда күкірт саны стандартта көрсетілгеннен артпауы керек. Отынды күкірттен гидравликалық тазарту арқылы арылтады. Мұндай тазартудан өткен отынның күйігі 1,5-2 есе кем болады. Дизельді отында күйіктердің пайда болуына қанықпаған көмірсутектердің де әсері жетерлік. Отында осы көмірсутектердің барлығын йод саны арқылы анықтайды. 100 г дизельді отында йод саны 6 г-нан аспауы керек.
Отында шайыр мөлшерінің артуы күйіктің молаюына әкеліп соғады. Отында шайырлы заттардың барлығын, бензиндегідей, шайырдың нақты санын анықтау арқылы бағалайды. Дизельді отындарда шайырдың нақты саны оның әр 100 мл-да 30-60 мг-нан аспауы керек.
Дизельді отындардың күйік жасауға бейімділігі оның құрамында күл мен кокстың болуына да байланысты. Егер отынды ауасыз кеңістікте қыздырғанда көмір тәрізді қалдық қалса, ол отынның кокс жасау қасиеті деп саналады. Дизельді отындардың кокстылығы оның фракциялық құрамына, шайыр тәрізді және тұрақсыз қоспалардың болуына байланысты. Дизельді отындардың 10% қалдығының кокстылығы 0,5%-дан кем болмауы керек.
Отында жанбайтын қосылыстардың болуы онда күл бар екендігін көрсетеді. Отынның күлі неғұрлым аз болса, оның күйігінде органикалық емес қосылыстар соғұрлым аз болады. Жедел дизельділерде қолданатын отындарда күлдің мөлшері шамамен 0,01-0,02% болады.
