14.4. Лакбояғыш материалдарының компоненттері

Лакбояғыш жабындарын алатын лакбояғыш материал­да­ры қойыртпақ сұйықтық. Оның құрамы төмендегі компонент­тер­­ден тұрады.

Қабыршақтүзушілер. Тұтас қатты жамылғы пленка түзетін қатты немесе сұйық заттар. Лакбояғыш жабындарының боялатын бетке берік жабысуы, қоршаған ортаның кері әсеріне төзімділігі және жабынның басқа да маңызды қасиеттері қабыршақ түзушілерге байланысты.

Сұйық қабыршақтүзушілерге табиғи және синтетикалық кебетін майлар (зығыр, конопля, мақта, күнбағыс) жатады. Осылардың негізінде майлы лактар, майлы грунттар, тегістегіштер жасайды. Жылу, химиялық жолмен өңделген өнімдер түрінде олар түрлі сырмайлардың (олифа) негізі болып табылады. Сырмайлардың ең жоғарғы сортын зығыр майынан алады.

Қатты қабыршақтүзушілерге табиғи шайырлар (майшайыр, шайыршық және оның өңделген өнімдері, асфальт т.б.) және синтетикалық термопластикалық, термореактивті және қататын полимерлер (глифталь және резоль шайырлары, эфирлер, целлюлозалар т.с.с.) жатады.

Лактардың негізгі массасы таза күйінде емес, сырмай қосылып, бояу, тегістегіштер және басқа да материалдар үшін пайдаланылады. Осы мақсатта лакқа немесе сырмайға пигмент қосылады. Қабыршақтүзушілердің түріне байланысты екі түрін алады:

Сырмай + пигмент  майлы бояу

Лак + пигмент  эмаль бояу

Пигменттер. Пигмент ретінде ұнтақталған темір тотықтары (темір, қорғасын, мырыш, титан т.б.), ұсақтап түйілген кейбір табиғи бейорганикалық заттар (бор, охра) және алюминий ұнтағы пайдаланылады.

Пигменттердің негізгі қызметі – бояуға қажет түс беру. Бояғыштардан айырмашылығы - олар лактар мен сырмайларда ерімейді, қалқымалы күйде болады.

Пигменттер тозу процесін баяулатады, атмосфератұрақ­тылықты арттырады. Пигмент бөлшектерінің өлшемі 0,005мм-ден артық болмауы керек.

Кеңінен тараған пигменттер: ақ – мырышты, қорғасынды, титанды ақсырлар; сары – охра, қорғасынды және мырышты крон; көк – ультрамарин, көгілдір (лазурь); жасыл – хром, мысша тотықтары, жасыл крон; қызыл – мумия, темір жосасы, сыр; қара – күйе.

Лакбояғыш жабындарының қалыптасу процесі әр қабыршақтүзушілер үшін әртүрлі болады. Кебу барысында химиялық өзгерістер болмаса, онда қабыршақтүзушілер айналымсыздар, ал олардан алынған жабындар қайтымды деп аталады. Барлық термопластикалық полимерлер қабыршақ­түзуші заттардың осы тобына жатады. Бояудың кебу уақыты еріткіштің ұшуы мен қабат қалыңдығына байланысты.

Кебу барысында химиялық айналымдарға түсетін қабыршақтүзушілер айналмалы деп аталады. Бұл жағдайда қабыршақтүзушілер қызметін қанықпаған шайырлар мен майлар немесе термореактивті полимерлер атқарады. Материалдың кебуі барысында еріткіштің ұшуымен қатар макромолекулалардың кеңістіктік құрылымды жабындарын түзе отырып, полимерлену, поликонденсация, тотығу реакциясы жүреді. Кебуді тездету мен лакбояғыш жабындары мықты болу үшін жоғары температурада (ыстықта) кептіру қажет немесе бояуға қажет катализатор (сиккативтер) қосады.

Еріткіштер. Еріткіштер қабыршақтүзушілерді ерітеді және оған қажет тұтқырлық береді. Олар сұйық органикалық қосылыстар, лакбояғыш материалдарын бетке жаққан соң қалдықсыз ұшып кетеді.

Сұйылтқыштар. Сұйылтқыштар кейде еріткіштердің орнына жұмсалады және еріткіштерге қарағанда арзан өнімдердің қоспасы болып табылады.

Кеңінен қолданылатын еріткіштер мен сұйылтқыштарға төмендегі өнімдер жатады:

Бензин-еріткіш (уайт-спирит) – 165-200⁰С температура аралығында қайнайтын тура айдалған бензин фракциясы.

Таскөмірлі сольвент - әр түрлі ароматты көмірсутектер (ксилол, толуол, бензол) мен басқа топтардың көмірсутектерінің қоспасы болып табылатын таскөмір шайырларының айдалған өнімі.

Скипидар – қылқан жапырақты ағаштардың шайырларын айдау барысында алынатын өнім. Бұл өзіне тән исі бар, ұшатын, сусыз, шөгіндісіз мөлдір сұйықтық. 153-170⁰С температура аралығында қайнайды.

Таскөмірлі ксилол - шикі бензолды ретификациялау барысында алынған ароматты көмірсутегі.

№ 646, 647, 648, 650 еріткіштері мен РДВ сұйылтқышы - әр түрлі қатынаста алынған ацетон, ацетат, спирт, ароматты көмірсутектер.

Пластификаторлар. Пластификаторлар немесе жұмсартқыштар жабын икемді болу үшін нитроцеллюлозды лакбояғыш материалдарына қосылады. Олар сонымен қатар жабысқақтықты, жарық, жылу, аязға төзімділікті арттырады. Пластификаторлар ретінде сұйық және қатты ұшпайтын органикалық өнімдер: трикрезилфосфат, трифенилфосфат, камфора, үпілмәлік және басқа да өсімдік майлары мен термопластикалық полимерлер қолданылады.

Пластификаторлардың мөлшері аз болса, жабынның морттылығы және бүлінуге қабілеттілігі артады.

Сиккативтер. Сиккативтер – лакты майлы пленканың түзілу процесін жеделдететін зат. Олар қорғасын, марганец, кобальт тотықтары немесе осы металдардың органикалық қышқылдарының тұздары.

Сиккативтерді сұйық және қатты күйлерінде құрамында май бар бояуларға белгілі бір мөлшерде қосады, сиккативтер мөлшері шамадан тыс болса, онда олар керісінше кебу уақытын ұзартады.

Толықтырғыштар. Толықтырғыштар қаныққан бояуларға қоспа ретінде қосылады. Бояудың жақсы жабысуына мүмкіндік туғызады. Көп қолданылатын толықтырғыштар: инертті – бор, гипс, каолин, тальк және белсенді – алюминий тотығының гидраты, блакфикс.