6.5. Қоспалар және олардың әсерінің механизмі

Трансмиссия бөлшектерінің жұмыс кернеуінің молдығына және мұндай майларды өндіру принципінің өзгеруіне байланысты қоспалар қосу қажеттігі туады. Керекті тұтқырлық-температуралық қасиетін қамтамасыз ету тек тұтқырлығы төмен негізгі майға ауысқаннан кейін мүмкін болады. Тоздырмайтын және сыдырмайтын қоспалар құрамында күкірт, хлор, фосфор болуға тиісті.

Күкіртті қоспаларға күкірттенген терпен (ЭЗ-5) немесе күкірттенген майлар және басқа күкіртті қоспалар жатады.

Хлорлы қоспалар тістердің түйісу аймағында жоғары температура әсерінен бос хлор бөлінетіндей болып жасалынуы қажет. Мысалы, құрамында үш компоненті (хлор, күкірт, фосфор) бар дитифосфор қышқылының триэфирін қоспа ретінде (ЛЗ-309/2) пайдаланады. Өндірісте мұндай қоспалардың басқа да түрлері бар. Мысалы, ЭФО қоспасы, тоздырмау қасиетінен басқа тотықпау қасиетін арттырады және оның қату температурасын төмендететін депрессорлық қасиеті бар.

Бұл қоспалардың әсер ету механизмі өте күрделі. Жылу жалыны пайда болған сәтте бөлшектердің түйісу аумағында өте аз уақытқа үлкен температура пайда болады. Осы уақыт ішінде қоспалардан белсенді элементтер (күкірт, хлор немесе фосфор) аластатылады. Олар металл бөлшектермен әсерлеседі де, бөлшектердің бетінде сульфидтен, хлоридтен, фосфидтен немесе металлфосфаттан тұратын қабыршақтар түзеді. Ол қабыршақтар екпінді тозу мен сыдырылудың алдын алады. Қабыршақтар, бір жағынан, қатты текті жағар май ретінде қызмет етсе, екінші жағынан қатайған жабын ретінде әсер етеді. Ал көбінесе бұл екі механизм қатар жүреді.

Трансмиссиялық майдың көбіктенбеуінің маңызы зор, оны азайту мақсатында полисилоксан т.б. қоспаларды көбіктенуге қарсы қоспалар ретінде қолданады. Мысалы, ПМС-200-А полиметилсилоксан қоспасын өте аз мөлшерде (0,001-0,005%) қосады. Қоспа майдың бет керілісін кемітеді. Ол қалқып шыққан ауа көбігіне шоғырланады да, оларды жарады, сөйтіп, көбікті қолма-қол кетіреді. Қоспаның әсер механизмі, міне, осындай.

6.6. Трансмиссиялық майларды таңбалау және олардың түрлері

1985 жылға дейін трансмиссиялық майларды таңбалаудың бірыңғай негізі болмады. Қазіргі кезде стандарт (МССТ 17479.2-85) бойынша трансмиссиялық майларды тұтқырлығына қарай 4 топқа (19-кесте), ал құрамында қоспалардың бар-жоғына қарай 5 топқа (20-кесте) бөледі.

19-кесте. Трансмиссиялық майлардың тұтқырлық сыныбы (МССТ 17479.2-85)

Тұтқыр­лық сыны­бы	1000С-дағы кинематикалық тұтқырлығы, мм2/с	Динамикалық тұтқырлығын 150Пас-та ұстау температурасы, 0С
9	6,00 - 10,99	-45
12	11,00 - 13,99	-35
18	14,00 - 24,99	-18
34	25,00 - 41,00	-

Сол стандарт бойынша трансмиссиялық майларды таңбалаудың мынандай тәсілі қолданылған. Таңбада әріптер «ТМ»- трансмиссиялық май және «з» - қоюланған мағынасын, олардан кейінгі жазылатын сандар қай топқа жататынын көрсетеді. Мысалы, ТМ-5-9_з – қоюланған, 5-ші топтағы, 9-сыныпқа жататын трансмиссиялық май.

Қазіргі кезде трансмиссиялық майларды 1985 жылғы стандартпен қатар ескіше таңбалау да іс жүзінде кеңінен тараған. Сондықтан ескіше таңбалы майлар мен жаңа таңбалы майларды таңбалау сәйкестігіне тоқталайық.

ТМ-1 тобына нигрольдар, ТС-14,5 трансмиссиялық майлары жатады;

ТМ-2 тобына – ТС_п-10, ТЭП-15 және басқа майлар жатады;

ТМ-3 тобына – ТА_п-15В, ТС_п-15_к және басқа ОТП қоспасы барлар;

ТМ-4 тобына – ТС₃-9гип, ТС-14гип және басқалар;

ТМ-5 тобына – ТАД-17, ТС_зп-8, МТ-8_п және басқалар жатады.

Ескіше таңбаларда: «Т» әрпі – трансмиссиялық май, «С» селективті тазалау қолданған, «п» - құрамында әртүрлі қоспалар бар, «гип» - гипоидты берілістерге арналған, «В» - Волгоград мұнайынан өндірілген, «ЭФО», «ОТП» т.б. әріптер құрамындағы қоспалардың таңбасын, 14,5; 10; 15; 9; 14 т.б. сандар трансмиссиялық майдың 100⁰С температурадағы кинематикалық тұтқырлығын (мм²/с) көрсетеді.

20-кесте. Қоспаларға байланысты трансмиссиялық майлардың тобы

Мұнай тобы	Құрамында қоспа­лардың болуы	Қолдану саласы	Түйісу кернеуі	Майды қолдану температурасы
1	Қоспасыз	Тік тісті, ко­нус тіс­ті, чер­вяк берілісте­рі	1600 МПа-ға дейін	900С-ге дейін
2	Тозуға қарсы қоспалар	Тік тісті, спи­раль­­ды ко­­нус­ты т.б. бе­рі­лістер	2100 МПа-ға дейін	1200С-ге дейін
Мұнай тобы	Құрамында қоспа­лардың болуы	Қолдану саласы	Түйісу кернеуі	Майды қолдану температурасы
3	Қалыпты эф­фек­тілі сыды­руға қарсы қоспалар	Тік тісті, спи­раль­­ды-конус­ты т.б. берілістер	2500 МПа-ға дейін	1200С-ге дейін
4	Эффектілі сы­ды­руға қарсы қоспа­лар	Гипоидты қоса әр­түр­лі транс­­мис­сия	3000 МПа-ға дейін	1500С-ге дейін
5	Көп функ­циялы және жоғары эф­фектілі сы­дыруға қарсы және тозуға қарсы қоспа­лар компо­зициясы	Гипоидты берілістер	3000 МПа-ға дейін	1500С-ге дейін