13.4. Термопластикалық пластмассалар

Термопластикалық полимер қосылыстар қыздыру барысында жұмсарады, ал суытқан кезде қатты күйге түседі, қайталанып, бірнеше рет балқытқанда материал қасиеттерін өзгертпейді. Бұларға “А” сыныбының барлық пластмассалары және “Б” сыныбының біразы (полистирол, полиэтилен, винилпласт) жатады.

Термопластикалық пластмассаларды төменмолекулалық органикалық заттарды полимерлеу арқылы алады. Термопластар толықтырғыштармен де толықтырғыштарсыз да шығарылады. Антифрикционды қасиеттерін жақсарту үшін, жылуөткізгішті­гін, тозутөзімділігін арттыру үшін полиамидтер мен фторо­пластарға графит, ұнтақталған кокс, қорғасын, қола, молибден дисульфиді, шыныталшық сияқты толықтырғыштар енгізіледі.

Толтырылмаған тауарлы термопластар пластификация­лан­ған және пластификацияланбаған болып бөлінеді. Синтети­ка­лық органикалық және бейорганикалық заттар тұрақтандыру­шылар ретінде қолданылады.

Термопластардың көпшілігі су өткізбейтін, жақсы диэлектрлік қасиеттеріне, аз жылутұрақтылығына ие. Көптеген термопластикалық пластмассалар 60-80⁰С-дан жоғары емес температурада қолданылады. Сондай-ақ кейбір пластмассалар 150-160⁰С, кейде 250⁰С-ға дейінгі температурада қолданылады.

Автомобиль жасауда негізі термопластикалық шайырлар болып табылатын пластмассалардың ішінде кеңінен пайдала­ныла­тындары: полиамидтер, акрилопластар (полиметилметакри­лат), поливинилхлорид (винипластар), фторопластар, полиэти­лен, полистирол, этролдар.

Полиамидтерден, соның ішінде капроннан (поликап­ролактома) көптеген әр түрлі автомобиль бөлшектері дайында­лады: төлкелер, мойынтіректер, ішпектер, тістегеріштер, шам­дар­дың патрондары, айырғыштар, карбюраторлардың тұрқы­лары мен қақпақтары т.б.

ВД полиэтиленінен қақпақтар, батырмалар (кнопка), тү­тіктер, аралық төсемдер, орындықтар мен қалқандарды қап­тайтын және перделейтін маталар алынатын қабыршақтар дайындайды.

Поливинилхлоридті (винипластар) аккумулятор батарея­ла­рының банкаларын, төсеніштер, тығыздағыштар жасау, шанақтың ішін қаптау үшін қолданады. Пластификацияланған поливинилхлорид мақта матаға қабыршық төсеу арқылы қаптау материалдарын алу үшін, май, отын өтетін түтіктерді дайындау үшін қолданылады.

Фторпластарды химиялық орта мен жоғары температурада жұмыс істейтін бөлшектерді жасауда қолданады.

Акрилопластардан шаң-тозаңнан қорғайтын линзалар, ішкі плафондар, әйнектер, шамдар жасайды.

Этолдан қысыммен құю тәсілімен аспаптар тақтасының қалқанын, руль доңғалағының қаптамасын және басқа да бөлшектер жасайды.

13.5. Термореактивті пластмассалар

Термореактивті пластмассалар (реактопластар) қайта қыздыру барысында қайтымсыз химиялық реакцияның болуы салдарынан жұмсармайтын, нашар еритін заттарға айналады.

Термореактивті шайыр 160-200⁰С температурада термотұрақты күйге ауысады. Термореактивті шайырдың ішінде феноль формальдегидті, полиэфирлі, эпоксидті, кремнийоргани­калық (полисиоксанды), меламино-формальдегидті шайырлар және т.б. байланыстырушы ретінде көп қолданылады.

Қатты күйдегі термореактивті шайырлардың көбі қыздырған кезде термопластиктерге қарағанда физикалық және химиялық қасиеттерін онша өзгертпейді.

Термореактивті пластмассаларға фенопластар, аминоплас­тар, кремнийорганикалық және полиэфир шайырларының негізіндегі пресс-композициялар жатады.

Фенолоальдегидті пластиктерді таза күйінде осалдығына байланысты сирек қолданады. Оларды қатайту үшін толық­тырғыштар қосады, синтетикалық көксағызбен және кейбір термопластар қосып түрлерін өзгертеді.

Фенопластарды толықтырғыштары бойынша жіктейді. Автомобиль бөлшектерін дайындауда фенопластардың ішінен жиі қолданылатындары: асботекстолит, тестолит, карболит. Ілініспе дискілері мен тежегіштердің жапсырмалары каолин қосылған асботекстолиттен жасалуы мүмкін.

Арнайы текстолиттен қозғалтқыштардың үлестіруші біліктерінің тістегеріштері, қозғалтқыштардың су сорғылары кемерлерінің тіреуіштерінің тығырықтары жасалады.

Карболиттен үзілгіш-таратқыштың роторы, қақпағы, тұтату катушкасының оқшаулағыштары жасалады.

Автомобиль жасауда шыныпластиктерден шанақ және басқа да көлемді бөлшектер жасалады.

Термопластикалық және термореактивті шайырлар негізінде иілгіштігі жоғары көбіктіпластар мен кеуекпластар жасалады.

Эпоксидті қойыртпақтар шанақтың бетін тегістеу үшін қолданылады. Олардың механикалық беріктігі жоғары, иілгіш, шөгуі аз, мұнай өнімдеріне, суға, тұз ерітінділеріне, сілтілерге, қышқылдарға, кейбір еріткіштерге химиялық тұрақты.

Эпоксидті шайырларды құрылымдық, электроқшаулағыш материал және шыныпластиктер мен пресс-композицияларды дайындауда байланыстырушы ретінде қолданады. Оларды сондай-ақ суық және ыстық күйінде қататын желімдер ретінде, жемірілуге қарсы, суға тұрақты жабындар ретінде, шанақтағы, салқындату қаптамаларындағы сызаттарды т.б. жөндегенде дәнекерлеудің орнына қолданады.

Пластмасса ұнтақтарымен (ПФН-12 және ТПФ-37) шанақтардың, кабиналардың сыртын 210-220⁰С температурада газжалынды тозаңдату арқылы тегістейді. Бұл ұнтақтар органикалық қышқылдардың, майлардың әсеріне тұрақты.

Полиамидті ұнтақтарды сырғыма мойынтіректердің антифрикциондық қабаттарын алу үшін қолданады. Капрон, әсіресе шыныққан болатпен үйлескенде тозуға тұрақтылығы өте жоғары болады, жанасатын бөлшектердің қажалуын болдырмайды, оның үйкеліс коэффициенті өте төмен, сондықтан да оны майламай да қолданады. Капрон жабын материалдарды коррозиядан, сілтілерден, әлсіз қышқылдардан, бензиннен, ацетоннан қорғайды. Капронды үйкеліс түйінінде температура –30⁰С ... +80⁰С аралығында болуы керек. Меншікті қысым мен сырғу жылдамдығы қатал шектеледі.

Капронды қысыммен құю әдісін қолдана отырып, декоративті және құрылымдық бөлшектерді жасайды. Сондай-ақ капроннан серіппегіштер төлкелері, карданды тоспалардың айқаспалары және бұрылыс цапфаларының шүберіні, спидометр жетегінің тістегеріштері, ілінісуді айыру мойынтіректерінің майсауыттары, төгу шүмекшелері, сигнал батырмасы, берілістерді ауыстыру иінтірек тұтқалары және т.б. бөлшектер жасалады.