7. Созымды жағар майлар

Созымды жағар майлар қатты дене мен сұйық заттың аралығынан орын алады. Егер мұндай майларды бір заттың үстіне қойса, ол өз пішінін өзгертпейді, ал егер оған шағын ғана күшпен әсер етсе, ол тұтастығын бұзбай мыжылады.

Созымды жағар майды машинаның қандай да болмасын бөлшегін саңылаусыз жасау қымбатқа түскен жағдайда немесе саңылаусыз жасауға мүмкіншілік болмағанда қолданады. Олармен тозаңды заттардан қорғау қымбатқа түсетін немесе дымқыл болмай тұрмайтын бөлшектерді майлайды. Созымды жағар майды саңылауы бар ішпектерді майлауға қолданады, өйткені ондай ішпектерден центрден тепкіш күштердің әсерінен сұйық жағар майлар ағып кетеді.

Созымды жағар майлардың сұйық жағар майлардан кемшілігі - олар үйкеліс бетінен жылуды аластатпайды. Мұндай майлардың майлау қасиеті сұйық жағар майлардікінен кем, сондықтан оларды үйкелістен келетін зиян аз жерлерде қолданады.

Созымды жағар майлар сұйық минерал майлар мен әдейі арналған қоюлатқыштардың қоспасы. Арнайы қоюлатқыштық қатты денелі бөлшектерден тұратын құрылым қаңқасымен сол қаңқаның ұяларына орналасқан минералды майдың қоспасы созымды жағар май құрайды.

Бейнелеп айтқанда, созымды жағар майды майға малынып алынған мақтаға теңеуге болады, сонда мақтаның рөлін қоюлатқыш, ал мақтаға сіңген май рөлін сұйық минералды жағар май атқарады.

Сонымен қатар минералды майлар созымды жағар майдың негізін құрайды, дәлірек айтқанда созымды жағар майдың 75-90%-ы минералды майлар, сондықтан созымды жағар майдың майлау қасиеті сұйық минералды майдың сапасына тәуелді.

Қоюлатқыштың тегінен созымды жағар майдың бірталай маңызды қолдану қасиеттері туындайды. Мысалы, температуралық тұрақтылығы, дымдану тұрақтылығы, суға төзімділігі.

Қоюлатқыштар сабынды, органикалық, көмірсутекті болып бірнеше топқа бөлінеді. Қоюлатқыштарға қоятын негізгі талап – оның ұсақ бөлшектерінің қаңқа жасауға икемді болуы.

Қолдану тәсіліне және шартына қарай созымды жағар майлар төмендегі талаптарды қанағаттандыруға тиісті:

жоғарғы жұмыс температурасында тиісті механикалық қасиетін сақтап, төменгі температурада аса көп қоюланбауға тиісті;

қалыпты жылутұрақтылығы болу керек немесе қыза келе балқымауы керек;

сақтау кезінде және жұмыс барысында үйкеліс беттерінде сұйық май мен қоюлатқышқа бөлінбеуге тиісті;

судың әсерінен бұзылмауы (суда ерімеуі) тиіс;

химиялық тұрғыдан тұрақты болуы керек;

қорғау қасиеті жақсы болып, металдарды мүжілдірмеуге тиісті;

машина бөлшектеріндегі саңылауларды сенімді түрде бітеуге тиісті.

7.1. Созымды жағар майларды өндіру

Созымды жағар май жасауға тұтқырлығы аз «веретенный», орташа тұтқырлы «машиналы» дистилляттардан жасалған минералды жағар майларды қолданады.

Созымды жағар майлардың қасиетіне оның негізі болып отырған минералды сұйық жағар майдың қасиеттері өз ықпалын тигізеді. Алайда жағар майдың негізгі қолдану қасиетіне қоюлатқыш қоспалардың әсері басым. Сондықтан созымды жағар майларды қоюлатқыштардың тегіне қарай топтастырады.

Қоюлатқыштардың құрылымдық қаңқасы мөлшері 0,1-ден 10 мкм-дей болатын шарик, таспа, жалпақ тілік, ине тәрізді ұсақ бөлшектерден тұратын кристалдар болып келеді.

Құрамында сабын жоқ цезерин, балауыз, петролатум сияқты көмірсутектерді қолданады. Сондықтан бұл қоюлатқыштарды қолданып жасалған созымды жағар майларды көмірсутекті созымды жағар майлар деп те атайды.

Сабынсыз қоюлатқышты қолданып жасалған созымды жағар майлардың химиялық және физикалық тұрақтылығы өте жақсы, ол тетіктерді тотығудан жақсы сақтайды. Алайда олардың майлау және температуралық қасиеті онша емес, сондықтан мұндай созымды жағар майларды қорғаушы майлар ретінде жиі қолданады.

Пайдаланып жүрген созымды жағар майлардың көпшілігі сабынды қоюлатқыштарды қолданып жасалған. Сабынды маймен немесе майлы қышқылдармен сілтіні әрекеттестіру арқылы алады. Май қышқылы немесе май ретінде көбінесе синтетикалық майды, сирегірек жануарлар майын қолданады. Ал майлармен әрекеттестіруге натрий, кальций, мырыш, литий т.б. металдар негіздерін қолданады. Аралас сілтілерді қолданып та сабын жасайды.

Қолданатын сілтілердің тегіне байланысты созымды жағар майларды натрийлі, кальцийлі немесе қос сілтіні қолданса, мысалы, кальций-натрийлі созымды жағар майлар дейді.

Ең көп тарағаны кальцийлі созымды жағар майлар. Оларды «солидол», натрийлілерді «консталиндер» деп атап кеткен.

Кальцийлі-натрийлі созымды жағар майларының түрлері: 1-13, ЯНЗ-3, УТВ.

Пайдалану қасиеті жақсы болғандықтан литийлі созымды жағар майы соңғы кезде көп тарап келеді. Қоюлатқыш ретінде литий сабынын қолданады. Оның құрылымдық қаңқасы өте ұсақ. Сондықтан литий сабындарының қоюлатқыш әсері өте жоғары.

Созымды жағар майлардың құрамында минералды майлар мен қоюлатқыштардан басқа графит, тальк т.б. толтырғыштар мен қоспалар болады. Мысалы, кальций созымды жағар майларының құрамы 10-20% сабын (қоюлатқыш), 3%-ға дейін су, ал қалғаны минералды майдан тұрады.