- •1. Отындар мен жағар майларды өндіру жөніндегі негізгі мәліметтер
- •1.1. Мұнайдың химиялық құрамының алынатын отындар мен майлардың қасиеттеріне тигізетін әсері
- •1.2. Отындар мен майларды алудың қазіргі кездегі тәсілдері
- •1.2.1. Тура айдау тәсілімен отынды алу жөнінде
- •1.2.2. Мұнайды бастапқы өңдеу
- •1.2.3. Мұнай өнімдерін екінші қайтара өңдеу
- •2.1. Қойылатын негізгі талаптар
- •2.2. Булану және қоспа жасау қасиеттері
- •2.4. Отынның қозғалтқышта жануы
- •2.3. Отынның қоректену аспаптарына жетуіне ықпал ететін қасиеттері
- •2.5. Детонацияға шыдамдылық қасиеттері
- •2.6. Отынның тұрақтылығы
- •2.7. Шөгінділер жасауға бейімділігі
- •2.8. Мүжілдіру агрессивтілігі
- •2.9. Бензиннің түрлері
- •3. Дизельді қозғалтқыштарда қолданатын отындар
- •3.1. Дизельді отындардың сапаларына қойылатын пайдалану талаптары
- •3.2. Отынның қоспа жасау қасиеті
- •3.3. Жану қасиеттері
- •3.4. Шөгінділер жасау бейімділігі
- •3.5. Мүжілдіру қасиеті
- •3.6. Төменгі температуралық қасиеттері
- •3.7. Отынның булануы
- •3.8. Дизельді отындардың түрлері
- •4. Газ тәрізді отындар
- •4.1 Сұйылтылған газдар
- •4.2. Сығылған газдар
- •5. Қозғалтқыштарға арналған майлар
- •5.1. Жағар майларды өндіру
- •5.2. Майлардың сапасына қойылатын талаптар
- •5.3. Тұтқырлық қасиеті
- •5.4. Төменгі температуралық қасиеті
- •5.5. Тотықтырушылық қасиеттері
- •5.6. Қорғау қасиеттері
- •5.7. Көбіктенбеу қасиеті
- •5.8. Майлардың тұрақтылығы
- •5.9. Майдың азғындауы
- •5.10. Қолданылған майларды жаңғырту
- •5.11. Қозғалтқыш майларының түрлері
- •5.12. Қозғалтқыш жағар майларының негізгі көрсеткіштері
- •5.13. Қозғалтқыш майларының қазіргі кездегі жіктемесі
- •5.13.1. Sae бойынша
- •5.13.2. Api бойынша
- •5.13.3. Ресейлік гост 17479.1-85 бойынша
- •5.14. Синтетикалық майлар
- •5.15. Минералды майлар
- •6. Трансмиссиялық майлар
- •6.1. Қолдану жағдайы және техника-экономикалық талаптар
- •6.2. Тұтқырлық-температуралық және төменгі температуралық қасиеттері
- •6.3. Майлағыштық, сыдыруға және тозуға қарсы қасиеттері
- •6.5. Қоспалар және олардың әсерінің механизмі
- •6.6. Трансмиссиялық майларды таңбалау және олардың түрлері
- •7. Созымды жағар майлар
- •7.1. Созымды жағар майларды өндіру
- •7.2. Негізгі пайдалану қасиеттері
- •7.3. Созымды жағар майларды таңбалау және олардың түрлері
- •8. Техникалық сұйықтар
- •8.1. Суытқыш сұйықтар
- •8.2. Төменгі температуралық сұйықтар
- •8.3. Гидравликалық беріліс сұйықтары
- •8.4. Қозғалтқышты қыздырмай от алдыру сұйықтары
- •9. Отын мен жағар майдың қоршаған ортаға әсері
- •10. Пайдалану материалдарының сапасын реттеу және үнемдеу жолдары
- •11. Синтетикалық желімдер
- •11.1. Синтетикалық желімдерді пайдаланудың техника-экономикалық тиімділігі
- •11.2. Желімдерге қойылатын талаптар және олардың құрамы
- •11.3.Эпоксид желімнің композициялары
- •11.4. Қанықпаған полиэфир шайырлары негізіндегі композициялар
- •12. Автомобильде қолданатын қосымша материалдар
- •12.1. Қаптағыш материалдар
- •12.2. Тығыздаушы материалдар
- •12.3. Оқшаулағыш материалдар
- •12.4. Ағаш материалдар
- •13. Пластмасса
- •13.1. Пластмассалардың қасиеттері мен құрамы
- •13.2. Пластмассалардың жіктемесі
- •13.3. Пластмассалардың қасиеттері
- •13.4. Термопластикалық пластмассалар
- •13.5. Термореактивті пластмассалар
- •14. Лакбояғыш материалдары
- •14.1. Лакбояғыш материалдары және олардың жабындарына қойылатын талаптар
- •14.2 Лакбояғыш жабындарының құрылысы
- •14.3. Лакбояғыш материалдарының жіктемесі
- •14.4. Лакбояғыш материалдарының компоненттері
- •14.5. Лактар мен бояулардың қасиеттері
- •14.6. Лакбояғыш жабындарын күтуге арналған материалдар
- •15. Резеңке материалдар
- •15.1. Резеңкенің қасиеттері
- •15.1. Резеңкенің негізгі құрамдас бөліктері
- •15.3. Резеңкенің физика-химиялық қасиеттері
- •15.4. Резеңке қасиеттерінің температураға қатысты өзгеруі
- •15.5. Ескіру процесі кезіндегі резеңке қасиеттерінің өзгеруі
- •15.6. Сұйықтың әсерінен резеңке қасиеттерінің өзгеруі
- •Әдебиеттер
5.14. Синтетикалық майлар
Қазіргі кездегі дәстүрлі мұнай негізді қозғалтқыш майлары өздерінің бірқатар пайдалануға қажетті маңызды қасиеттерінің мүмкін болатын шектеріне жеткендей. Көмірсутекті майлардың қолайсыз қасиеті ретінде оның тұтқырлығының температураға тәуелділігін айтуға болады. Қолданған күрделі шаралар – асфальтсыздандыру, парафинсіздендіру және жоғары индексті қоюланған май өндіру олардың тұтқырлық-температуралық қасиетін айта қаларлықтай жақсарта алмады.
Қасиеттік көрсеткіштері мұндай текті майлардан асып түсетін майлағыш өнімдерді іздестірудің нәтижесі синтетикалық қосылыстар болып табылады. Кремнийлі, полиэфирлі галогенді-көміртекті т.с.с. синтетикалық қосылыстар қазіргі кездегі қозғалтқыш майларын жасайтын компоненттер ретінде қолданыла бастады. Ең көп зерттелген қозғалтқыш майларының біріне саналатын, кремнийорганикалық қосындыларға жататын силиконды майлар өздерінің аққыштық қасиетін төменгі температурада сақтап, мұндай тектес майлардың ешқайсысында байқалмаған өте жақсы тұтқырлық-температуралық қасиетін (ТТҚ) көрсетеді.
Қазіргі кездегі ТТҚ жақсы деп есептелетін қысы-жазы бірдей қолданылатын мұнай текті қозғалтқыш майының (М6з/10Г) 1000С температурадағы тұтқырлығы 10 мм2/с, тұтқырлық индексі 120-дан асады. Осы майды –180С температурада тоңазытса, онда оның тұтқырлығы 500-600 есеге өседі, ал –300С-да қатады. Тұтқырлығы 1000С аталған мұндай текті маймен бірдей силикон сұйығының –180С тұтқырлығы тек 7-8 есеге өседі, ал қату температурасы 600С.
Дегенмен силикон сұйығының майлағыштық қасиеті жеткіліксіз, сондықтан ол іштен жанатын қозғалтқыштардың бөлшектерін майлауға жарамайды. Егер силикон сұйығына майлағыш қасиетін жақсартатын әдейі арналған қоспа қосса, онда силикон сұйығы келешегі зор қозғалтқыш майы болар еді.
Силикон сұйығына қарағанда полиэфир майларының майлағыштық қасиеті жақсы, олардың тұтқырлық-температуралық және төменгі температуралық қасиеттері өте жақсы. Қату температурасы –700С. Полиэфир майларының 1000С температурадағы тұтқырлығы 4 мм2/с-тан артпайды, сондықтан оларға арнайы қоюлатқыштар қажет.
Синтетикалық майлардың қатарына фосфорорганикалық дилалкилбензолды, полиэтиленді және өсімдіктер мен жануарлар майлары негізінде алынған органикалық майлар да жатады.
Бұл майлардың көпшілігі мұнай тектес майлардан өздерінің майлағыштық қасиеттерімен, тұтқырлық индекстерімен, қату температураларымен, қышқылдандыру мен мүжілдіруге қарсы қасиеттерімен ерекшеленіп, тіпті олардан асып түсетіні де байқалады. Аталған майлардың әр түрлі климатты аймақтарда қолдану тиімділігі де ерекше. Мысалы, диалкилбензолды майлар суық климатты аудандарда дизельді және карбюраторлы қозғалтқыштарда қолданылса, полиэфирлі майларды өте суық немесе өте ыстық аудандарда қолдану тиімді.
Қазіргі кезде мыңдаған кремний, фтор, хлор, фосфорорганикалық қосылыстарының әртүрлі сыныптары майлағыш майлар ретінде пайдалануға жан-жақты зерттелуде. Дегенмен осы қосылыстардың тек бір шағын бөлігі ғана іштен жанатын қозғалтқыштар үшін жағар май ретінде қолданылатындығы анықталып отыр. Осылардың ішінде карбон қышқылдарының күрделі эфирлерінен тұратын қозғалтқыштың синтетикалық майларының болашағы зор деп танылуда. Болашақта осы сыныпты майлар жыл мезгілдерінің бәріне жарайтын әмбебап қозғалтқыш майлары ретінде көп таралады деген пікір қалыптасуда. Алайда мұндай синтетикалық қосылыстар негізіндегі жағар майлардың кең таралуына қол байлау болып отырған кедергі – олардың өзіндік құнының өте жоғарылығы. 18-кестеде мұнай және синтетикалық майлардың негізгі көрсеткіштері келтірілген.
