- •1. Отындар мен жағар майларды өндіру жөніндегі негізгі мәліметтер
- •1.1. Мұнайдың химиялық құрамының алынатын отындар мен майлардың қасиеттеріне тигізетін әсері
- •1.2. Отындар мен майларды алудың қазіргі кездегі тәсілдері
- •1.2.1. Тура айдау тәсілімен отынды алу жөнінде
- •1.2.2. Мұнайды бастапқы өңдеу
- •1.2.3. Мұнай өнімдерін екінші қайтара өңдеу
- •2.1. Қойылатын негізгі талаптар
- •2.2. Булану және қоспа жасау қасиеттері
- •2.4. Отынның қозғалтқышта жануы
- •2.3. Отынның қоректену аспаптарына жетуіне ықпал ететін қасиеттері
- •2.5. Детонацияға шыдамдылық қасиеттері
- •2.6. Отынның тұрақтылығы
- •2.7. Шөгінділер жасауға бейімділігі
- •2.8. Мүжілдіру агрессивтілігі
- •2.9. Бензиннің түрлері
- •3. Дизельді қозғалтқыштарда қолданатын отындар
- •3.1. Дизельді отындардың сапаларына қойылатын пайдалану талаптары
- •3.2. Отынның қоспа жасау қасиеті
- •3.3. Жану қасиеттері
- •3.4. Шөгінділер жасау бейімділігі
- •3.5. Мүжілдіру қасиеті
- •3.6. Төменгі температуралық қасиеттері
- •3.7. Отынның булануы
- •3.8. Дизельді отындардың түрлері
- •4. Газ тәрізді отындар
- •4.1 Сұйылтылған газдар
- •4.2. Сығылған газдар
- •5. Қозғалтқыштарға арналған майлар
- •5.1. Жағар майларды өндіру
- •5.2. Майлардың сапасына қойылатын талаптар
- •5.3. Тұтқырлық қасиеті
- •5.4. Төменгі температуралық қасиеті
- •5.5. Тотықтырушылық қасиеттері
- •5.6. Қорғау қасиеттері
- •5.7. Көбіктенбеу қасиеті
- •5.8. Майлардың тұрақтылығы
- •5.9. Майдың азғындауы
- •5.10. Қолданылған майларды жаңғырту
- •5.11. Қозғалтқыш майларының түрлері
- •5.12. Қозғалтқыш жағар майларының негізгі көрсеткіштері
- •5.13. Қозғалтқыш майларының қазіргі кездегі жіктемесі
- •5.13.1. Sae бойынша
- •5.13.2. Api бойынша
- •5.13.3. Ресейлік гост 17479.1-85 бойынша
- •5.14. Синтетикалық майлар
- •5.15. Минералды майлар
- •6. Трансмиссиялық майлар
- •6.1. Қолдану жағдайы және техника-экономикалық талаптар
- •6.2. Тұтқырлық-температуралық және төменгі температуралық қасиеттері
- •6.3. Майлағыштық, сыдыруға және тозуға қарсы қасиеттері
- •6.5. Қоспалар және олардың әсерінің механизмі
- •6.6. Трансмиссиялық майларды таңбалау және олардың түрлері
- •7. Созымды жағар майлар
- •7.1. Созымды жағар майларды өндіру
- •7.2. Негізгі пайдалану қасиеттері
- •7.3. Созымды жағар майларды таңбалау және олардың түрлері
- •8. Техникалық сұйықтар
- •8.1. Суытқыш сұйықтар
- •8.2. Төменгі температуралық сұйықтар
- •8.3. Гидравликалық беріліс сұйықтары
- •8.4. Қозғалтқышты қыздырмай от алдыру сұйықтары
- •9. Отын мен жағар майдың қоршаған ортаға әсері
- •10. Пайдалану материалдарының сапасын реттеу және үнемдеу жолдары
- •11. Синтетикалық желімдер
- •11.1. Синтетикалық желімдерді пайдаланудың техника-экономикалық тиімділігі
- •11.2. Желімдерге қойылатын талаптар және олардың құрамы
- •11.3.Эпоксид желімнің композициялары
- •11.4. Қанықпаған полиэфир шайырлары негізіндегі композициялар
- •12. Автомобильде қолданатын қосымша материалдар
- •12.1. Қаптағыш материалдар
- •12.2. Тығыздаушы материалдар
- •12.3. Оқшаулағыш материалдар
- •12.4. Ағаш материалдар
- •13. Пластмасса
- •13.1. Пластмассалардың қасиеттері мен құрамы
- •13.2. Пластмассалардың жіктемесі
- •13.3. Пластмассалардың қасиеттері
- •13.4. Термопластикалық пластмассалар
- •13.5. Термореактивті пластмассалар
- •14. Лакбояғыш материалдары
- •14.1. Лакбояғыш материалдары және олардың жабындарына қойылатын талаптар
- •14.2 Лакбояғыш жабындарының құрылысы
- •14.3. Лакбояғыш материалдарының жіктемесі
- •14.4. Лакбояғыш материалдарының компоненттері
- •14.5. Лактар мен бояулардың қасиеттері
- •14.6. Лакбояғыш жабындарын күтуге арналған материалдар
- •15. Резеңке материалдар
- •15.1. Резеңкенің қасиеттері
- •15.1. Резеңкенің негізгі құрамдас бөліктері
- •15.3. Резеңкенің физика-химиялық қасиеттері
- •15.4. Резеңке қасиеттерінің температураға қатысты өзгеруі
- •15.5. Ескіру процесі кезіндегі резеңке қасиеттерінің өзгеруі
- •15.6. Сұйықтың әсерінен резеңке қасиеттерінің өзгеруі
- •Әдебиеттер
5.8. Майлардың тұрақтылығы
Сақтау кезінде майлар өзінің қолдануға қажетті қасиеттерін жоғалтпауы керек.
Қазіргі кездегі майлар өз қасиеттерін жоғалтпай 5 жыл немесе одан да ұзақ сақталады. Ал егер май құрамында мұқият тазаланбаған күлді қоспалар болса, оның үстіне 0,1% сумен дымданса, сақтаған кезде тұнба пайда болады. Тұнба судан, майдан, қоспадан және әр түрлі ластан тұратын эмульсия құрайды. Тұнба шөгетін майдың қолдануға қажетті қасиеті нашарлап, физика-химиялық көрсеткіштері стандартқа сай келмейді.
Машиналарды қолдану және майды қоймада сақтау кезінде әртүрлі сортты майлар бір-бірімен араласуы мүмкін. Майлар бір-бірімен араласқан күнде олардың күлділік, тұтқырлық қасиеттері, механикалық қоспасы, дымқылдығы өзгереді. Майдың қасиеті сортына, құрамына және қоспалар мөлшеріне байланысты тікелей өзгереді. Тұтану температурасы жеңіл майлардікіндей, ал лайлану, қату температуралары күрделі заңмен өзгеруі мүмкін.
Майлар араласқан күнде қоспалар бір-бірімен үйлеспеуі де мүмкін, ондайда кейбір пайдалану қасиеттері араласқан майлардікінен төмен болады. Сондықтан майларды мейлінше араластырмаған жөн.
5.9. Майдың азғындауы
Майдың азғындауы деп оның барлық физика-химиялық қасиеттерінің толық өзгеруін айтады.
Майдың азғындауына себепші болатын көптеген жайттарды үш топқа бөлуге болады:
1) қозғалтқыштағы майдың жұмыс жағдайы – қозғалтқыштың жұмыс ережесі, майлайтын бөлшектердің температурасы, отынның толық жануы, ауаның тазалығы т.б;
2) майдың сапасы – тотықтырушылық, жуғыштық, мүжілдірмеушілік және басқа да қолдануға қажетті қасиеттері;
3) майлау жүйесінің ерекшелігі – қозғалтқыштағы май мөлшері, май тазалау жүйесінің екпінділігі.
Майдың азғындау қарқыны аталған себептердің жиынтығының әсерімен анықталады. Майдың азғындауынан оның пайдалануға қажетті қасиеттері өзгереді. Өзгерістердің ерекшелігін білу арқылы майды жаңарту уақытын анықтауға болады.
Майдың тұтқырлығы. Тотығу өнімдерінің жиналуынан қолданылған майдың тұтқырлығы 10-12% өсетіні байқалады. Ал егер тұтқырлығы төмендесе, ол тек отынмен араласқаннан болады.
Майдың күлі. Жаңа майдағы бұл көрсеткіш күлді қоспалардың мөлшерін көрсетеді. Майды қолдана келе оның күлі азаяды, оның себептері:
- қоспалардың қышқыл өнімдерді бейтарап етуге шығындалуы, одан пайда болған заттар сүзгіде тұрып қалады;
- жоғары температуралы аймақта қоспалардың жылулық ыдырауы;
- қоспалардың сүзгіде, бөлшектердің үйкеліс бетінде, механикалық қоспаларда тұрып қалуы.
Майда күлдің көбею себептері: жаңа маймен үстемелеу, майда тозғын өнімдерінің, шаңның т.б. лас заттардың жиналуы.
Қышқыл саны. Қышқыл саны 1 г майдағы қышқыл өнімдерді бейтараптандыру үшін қолданған сілтінің (КОН) мг санымен анықталады. Қоспасы бар жаңа майларда қышқыл саны өз мәнін жоғалтады, себебі майдың қышқыл саны майға енгізілген қоспаның түріне тәуелді.
Осыған байланысты қоспасы бар жаңа майлар үшін бұл көрсеткіш мөлшерленбейді. Тәжірибе көрсеткендей пайдаланылған майларды сынағанда қышқыл саны 2-3 мг КОН/г май болуы мүмкін. Бұдан жоғары қышқыл саны қозғалтқыштағы коррозияның артуына әкеліп соғады.
Сілтілік. Майдың бейтараптық қасиетін сипаттайды. Отынның толық жанбаған өнімдерін (әсіресе күкірті көп) бейтараптандырады және олардың қозғалтқышты мүжілдіруінен сақтайды. Қазіргі майлар белгілі бір мөлшерде сілті қорына (2-10 мг КОН/г) ие. Жұмыс жағдайына, қолданған отынға, мотор майының сапасына байланысты жұмыс процесінде майдың сілтілік қоры түрлі қарқында жұмсалады. Сондықтан тиісті мезгілін тауысқан майда сілтілік көрсеткіші 1-0,5 мг КОН/г-ға дейін кемиді.
Тұтану температурасы. Бұл қыздырылған май буының ауамен араласып, жалын тигізген кезде тұтанатын майдың ең төменгі температурасы. Автомобиль майларының тұтану температурасы 165-2200С аралығында болады. Бұл көрсеткіш бойынша майдың өртке қауіптілігі мен майдың құрамында жеңіл буланатын көмірсутектердің бар екендігін, майдың отынмен араласқанын білдіреді. Бұл температура неғұрлым төмен болса, соғұрлым майдың булануы жоғары болып, шығыны артады.
Механикалық қоспалар. Олар екі түрлі болады: органикалық және бейорганикалық. Органикалық бөлшегі - майдың тотығу өнімдері, ал бейорганикалық бөлшегі – тозғын өнімдері, қоспалар күлі, шаң т.б. лас заттар.
Судың болуы. Май құрамында су болмауы керек. Су майда көбік пен эмульсияның пайда болуына әкеліп соғады. Олар май құбырларын бітеп, үйкелетін беттердің майлануын нашарлатады, бөлшектердің коррозияға ұшырауына себепші болады. Әсіресе қысты күні майда судың болуы қауіпті. Су майдың түбіне шөгіп, қатады да май сорғыларын бүлдіреді.
Майды ауыстыру мерзімі. Майды ауыстырудың оңтайлы мерзімі оның пайдалану қасиеттеріне, қозғалтқыштың құрылымына байланысты, сондықтан техникалық, экономикалық, халық шаруашылық факторларымен байланысты шамаларды кешенді түрде қарастыру қажет. Карбюраторлы қозғалтқыштардағы тауарлы қоспалары бар майларды автомобильдің 6000-9000 км жүрісінен кейін ауыстыру керек. Ауыр жұмыс және жоғары шаң жағдайларында майды 1500 км-ден кейін ауыстырады.
Майды ауыстыру мерзімін автомобильдің майлау картасына шығарушы зауыт жазады. Бұл мерзім әр зауытта әртүрлі болады.
