11. Синтетикалық желімдер

11.1. Синтетикалық желімдерді пайдаланудың техника-экономикалық тиімділігі

Полимер негізінде жасалған синтетикалық желімдер металл емес бөлшектерді бір-бірімен және пластмасса, мата, резеңке, ағаш, шыны, металл т.б. бөлшектермен біріктіреді.

Фенолформальдегидті шайыр, кремнийорганикалық және бейорганикалық полимерлер негізіндегі желімдер жоғары жылуға төзімділіктерімен ерекшеленеді. Полиэпоксид, полиамид, полиуретан негізінде жасалған желімдер жоғары созымдылығымен, агрессивті ортаға төзімділігімен, механикалық беріктілігімен сипатталады.

Сондай-ақ қазіргі кезде ерітінділер қосылмаған қабыршақты желімдер де бар. Желімдеу үшін қабыршақты желімдейтін беттердің арасына салады да қыздырып, нығыздайды.

Резеңке кесінділерінің орнына сұйық желімді тығыздағыштарды автомобиль әйнектерін, капотын, багажник қақпақтарын нығыздау үшін қолданады.

Желімдеуді дәнекерлеу мен тойтарып шегелеу орнына да қолданады. Ол қосылыс беріктілігін арттырады, еңбек және материал шығындарын азайтады.

Дәнекерлеудің орнына желімдеуді қолданғанда бір-біріне жапсыратын бөлшектерді қатты қызудан, металл құрамының бұзылуынан, оның механикалық қасиеттерінің өзгеруінен, ішкі кедергі және деформацияның пайда болуынан сақтайды.

Желімдеудің кемшіліктері: ескіруге бейімділігі, температураға төзімсіздігі, механикалық беріктілігінің жетіспеушілігі. Бірақ желімнің кейбір сорттары желім қосылыстарының жоғары көрсеткіштерін қамтамасыз етеді.

Берік желімделу үшін желімді пайдалану, желімдеудің технологиялық процесін сақтау, желімделетін беттерді дайындау (тазарту, кедір-бұдырлықты жою), желімді біркелкі жағу (қалыңдығы шамамен 0,1 мм), қажет деңгейде нығыздау (2-5 кгс/см²) керек.

11.2. Желімдерге қойылатын талаптар және олардың құрамы

Сапалы желімдеу үшін желімдер төмендегі талаптарға сай келуі керек:

желімдейтін беттердің бір-бірімен жақсы жабысуын қамтамасыз ететін желім қабыршағын түзу;

желім қабыршағы жұмыс жағдайында пайда болатын факторларға, атмосфераға төзімді болуы керек;

желім металл коррозиясына және басқа да желімделетін материалдардың бүлінуіне жол бермеуі керек.

Желіммен жапсыру беріктілігі желімнің желімделген бетке жабысу күшінің (адгезия) және желімді қабыршақ беріктілігінің (когезия) шамаларына тәуелді.

Адгезия химиялық (ковалентті, электрвалентті, координациялық, сутегі байланыстары) және вандер-вальстық (молекула аралық) желім мен желімделетін материалдардың бөлшектерінің арасындағы тартылыс күшінің шамасымен анықталады.

Желім қабыршағының когезиясы желімнің сапасына, қабыршақтың түзілуіне қатысты шарттарды (температура, қысым, уақыт) орындауға және қабыршақтың қалыңдығына тәуелді. Желімдеу барысында қалыпты температура мен ұстау уақытының дұрыс сақталуы желім қабыршағының түзілуі барысында физика-химиялық процестің толық жүруі үшін қажет. Желімделген бөлшектерді нығыздау арқылы артық желім мен ауаны шығарады.

Синтетикалық желім құрамына байланыстырғыштар, еріткіш, толықтырғыш, қаттылануды жеделдеткіштер кіреді.

Байланыстырғыштар ретінде термопластикалық және термореактивті полимерлер (шайырлар) қолданылады. Кеңінен қолданылатын термопластикалық байланыстырғыштарға акрилді және метакрилді қышқылдар, поливинилацетат, полиизобутилен, көксағыз және резеңке, ал термореактивтілерге фенолформальдегидті, эпоксидті, кремнийорганикалық қосылыстар жатады. Термопластикалық полимер негізінде жасалған желімдер қайтымды қабыршақ түзеді, ал олар қыздырған кезде жұмсарады.

Желім аздап тұтқыр болу үшін желім маркасына байланысты ацетон, бензиннің этилацетатпен, бутилацетаттың ацетонмен немесе бензинмен қоспасын, сондай-ақ басқа да еріткіштерді қосады.

Қатаю барысында желімнің шөгуін азайту үшін және сызаттардың пайда болуы мен желім қабыршағының бүлінуінен сақтау үшін желімдерге ұнтақ толықтырғыштар (металдар, шынылар, фарфор, цемент, тас және т.б.) қосады.

Қатайтқыш және қатаюды жылдамдатқыштарды термореактивті полимерлері бар желімдерге желім қабыршағының түзілуі үшін қосады.