Парасат

Қ.Толыбаев

Бір оқымысты өзі ой тоқтата алмай жүрген мәселенің жайын Әбунасырдан сұрайды:

– Құрметті ұстаз, айтыңызшы, адамның парасаттылығын қалай тануға болады?

– Ол үшін ең алдымен мына жайды түсініп алыңыздар, – дейді Әбунасыр бұл сауалға жауаптың мәнісін айқындап.Әрбір адамның өзі атқарған ісіне жауапкершілігі мен алдына қойған мақсатына сенімділігіне қарай жасаған қимыл-қылығын парықтау керек.

– Сенім деген не?

– Адамның өзі жүзеге асырған ісінің ақиқат екеніне илануы сенімнің көзі.

– Біреу мақсатын іске асыруға жүрексініп, ішкі күмәні қозса, оның ойын қалай орнықтау керек?

– Күмән мен күдік – шалалық, – дейді сонда Әбунасыр ойын айқындай баяндап. Адам қандай жағдайда да өзінің әрекетіне айнымастай мықтап сенуге тиіс. Соған орай сол адамның ойын орнықтыруына қол үшін беріп, көмектесіңіздер. Өзінің ісіне нанымы жоқ адамды парасаттылардың қатарына қосқан жарамайды. Ондайлар парасаттылар санатына жатпайды.

• Оқымысты не туралы сұрамақшы болды?

• Адамның парасаттылығын неден байқауға болады?

• Өзіңнің әрекетіңе сенімді болу дегенді қалай түсінесің?

• Жауапкершілік пен сенімнің мәні неде деп ойлайсыңдар?

Бір минут

М. Әлімбай

Отбасының бәрі жинақылықты, нақтылықты сүйетін. Талғат қана ылғи кешігіп жүретін.

Әкесі, шешесі, әжесі, атасы тамақтануға отыратын, тек Талғат кешігетін.

– Талғат, кел, тамақ іш, – деп, шешесі шақыратын.

– Қазір, бір минуттан кейін барамын, – деп, Талғат кітабын оқи беретін. Бұл оның әдеттегі жауабы еді. Ылғи осылай болатын: оны шақырған кезде немесе бір нәрсені істеп беруін өтінген кезде, ол:

– Бір минут тұра тұрыңдаршы, – деп, тостырып қоятын.

Әкесі оған:

– Сен уақытты қадірлеуді қашан үйренесің? – дейтін. Сонда баласы:

– Бір минут деген көп уақыт па? – деп, жауап беретін.

Бір күні мектепте шаңғы жарысы өтті. Талғат шаңғы спортын өте жақсы көретін және шаңғыны жақсы тебетін. Ол өзінің мәреге бірінші болып келетініне кәміл сенген еді. Бірақ ол жеңімпаз болған жоқ. Оның жолдасы бір минутқа озып келді. Талғат екінші орын алып, үйге көңілсіз болып қайтты. Жеңіліп қалғандығы жайлы әкесіне айтқан кезде, әкесі жымиып, былай деді:

– Ештеңе етпес! Бір минут деген көп уақыт па?

Бір минут адам өмірінде маңызды рөл атқаруы мүмкін екендігін Талғат сонда ғана түсінгендей болды.

• Әңгімеде уақыттың құндылықтық мәні қалай ашылған?

• Талғатөзінің әрекетінен нені түсінді?

• Адамуақытты неліктен қадір тұтады?

• Өзіңнің уақытты қалай бағалайтыныңды әңгімелеп бер.

Күн кімдікі

Қ. Толыбаев

Ұлы таулардың арасы, жайлау түсті. Сімерлеп таң атып келеді. Бірте-бірте жер бетінің жарығы молая түсті. Төскейді өрлеп қой өріп барады. Сиырлар қозғалмастан қорада күйсеп жатыр. Жылқылар биебау басына иірілген. Сол маңдағы кісілер құлындарды ұстап, ноқта кигізген соң, желіге байлап жұр. Күннің шуағы жамырады.

Айналасын сеңгір таулар қоршаған Суық төбенің жайпақтау бір қолатына екі ақбоз үй қатар тігілген. Төбесінен сым қарағайлар төніп тұр. Сай табанындағы өзен жағасы сірескен өрім тал. Жотаның теріскей қапталы сыңсыған көк теректер мен ақ қайындар.

Үй алдындағы жерошақтан ұшқан көкшулан түтін жел жоқ болған соң, шудасы үзілмей, тіке көкке өрлейді.

Күндегісінен ертерек оянған екі бала сыртқа шықты. Тау қапталын тұтас жапқан қарағайлардың арасында діріл қаққан ақ сәуле алтын тамшыдай жылт-жылт етеді. Әлен мен Мәнен жотаның қырына иегін артып, сығалап тұрған Күнге көздерін сығырайта карады. Күліп тұрған секілді. Соған қызықтады ма:

– Анау күлімдеп тұрған Күн менікі!..– деді Әлен жымия еміреніп. Оған Мәнен көне коймай, таласа кетті.

– Жоқ, сенікі емес, ол менің Күнім!.. Кеше сен аспандағы әппақ бұлтты менікі дегенсің. Ол кешегі бұлт қой, бүгінгі мына Күн менікі.

– Бәрі сенікі бола бере ме? Сенің бұлтың әне, тау басында тұр. Ал күн менікі!..

Екі бала бірінің айтқанына бірі көнбей дауласа кетті. Ерегескен дауыстары шіңкілдеп, қаттырақ шықты. Ызалы дауыстарды естіген шешесі кұлақ түріп, таластарының мәнісін ұқты. Жерошақтағы отты қағыстырып қойып, балаларының қасына келді. От табына қызған қызыл-күрең беті албырған. Екі баланың ортасына тұрып, еркелете айдарларынан сипады да, түсіндіре бастады.

– Сендер мынаны біліп алындар: көктегі Күнді жеке адамның иемденуіне болмайды.

– Неге?.. Ол менің Күнім болуға тиіс,– деді Мәнен жеңілгісі келмей. Шешесі езу тартты.

– Өйткені, Күн – әлемдегі жан-жануарлардың, күллі тіршілік иесінің бәріне ортақ ырыс. Жер бетіне шуағын, жылы нұрын себелеп, жібектей жүмсақ сәулесімен аймалайды. Сөйтіп күллі тіршілекке нәр береді. Ұқтыңдар ма?..

– Онда таласпай-ақ қоялық, Мәнен – деді Әлен үлкендігін білдіріп. Күн – саған да, маған да, анау жартастар мен тауларға да, өрістегі малға да, жайқалған шөпке де, қарағай мен қайындарға да, Суық төбе сайының табанындағы суға да ортақ екен.

– Өзің ғой таласқан..– деді жуасыған Мәнен. Әленнің сөзін шешесі толықтырды.

– Шапаққа оранып, жалтырап тұрған анау Ақтас та, шуаққа жонын тосып манаурап жатқан Жуантөбе де Күн менікі деп таласпайды. Кайта бас иіп, табынады.

– Ендеше мен Күнге бас иемін!..– деді де, Мәнен жота жақта күліп тұрған Күнге қарай еңкейді.–Жарқырай бер, Күн ата!..

Шешесі ерке баласының, Әлен айтқанынан қайтпайтьн қайсар інісінің қылығын қызықтап, күлісті.

• Балалар анасының айтқан ақылынан нені түсінді?

• Неліктен күн барлық адамзатқа ортақ деп ойлайсыңдар?

• Риясыз сүйіспеншілікті Күннен үйренуге болатынынын түсіндіріп көріңдер.

• Өзіңнің Күнмен тілдескен кезің болды ма? Достарыңа айтып бер.

Шөп – Жердің түгі

Қ. Толыбаев

Қыстың қары көктемнің жылымық лебіне төтеп бере алмай, тез еріп кеткен соң, даланың төсі көгере бастаған. Малдың өрісі де кеңейген.

– Жер жарықтық ұлы да береген, жомарт екен, – дейді көгере қылтиып өнген майда бетегені үзіліп жеп тойынған жылқы.

– Бұл жомарттықтың қайдан келіп жатқанын білесің бе?– деді көк майсаны тімтіп жалмаса да, ауызы толмай жалмаңдаған сиыр. Бұған жылқы күдіктене таңданады. – Қайдан келуші еді, бұл берілген ырыс емес пе?

– Басқаша айтқанда, кәдімгі сықаса өніп, жайқалып келе жатқан шалғынның арқасында қара Жер береген, жомарт, қонақжай болып тұр.

– Дұрыс айтасың!.. – деп қостады көкке өрлеп барып, байланып қалғандай бір орында елбіректеп тұрған бозторғай.

– Қалай десеңдер де соның бәріне нәр беретін Жер-ана!... – деп ойын нығай түсті жылқы. Оның жерге деген сүйіспеншілігі шексіз еді.

Айнала тұнық, мөп-мөлдір,

Көгілдір мұнар көлбеген.

Қалқыған қою көк теңбіл,

Тау ішін кернеп кеулеген.

Желпілдеп тұрған көп желбір,

Әуендес сары желменен.

Аспанды құшқан көк сеңгір,

Тамырлас қара жерменен.

Осы әуеннің сарынын қостағандай зеңгір көктің төсінде тырналар тізбегі шұбатылып тыраулап барады. Адам да, мал да, аң да, құс та, тіпті жәндік те – бәрі өздерінің тіршілігі үшін Жер-анаға қарыздар екенін сезінетін сияқты.

• Жануарлардың әңгімесі не туралы болып еді?

• Жер-Ананың құдіреті дегенді қалай түсінесіңдер?

• Жер неліктен барлық тіршілік иелеріне риясыз қызмет етеді?

• Сен Жер-Анаға қалай көмектесер едің? Мысалмен түсіндір.