- •Жалпыадамзаттық құндылықтардың мәнін ашатын әңгімелер, ертегілер, оқиғалар мен ұлы адамдардың өмірбаяны
- •1.1.1 Хрестоматиядағы мәтіндермен жұмыс істеу бойынша әдістемелік ұсыныстар
- •Бір баланың оқиғасы4
- •1.1.2 Бастауыш сынып оқушыларына арналған ертегілер, әңгімелер және оқиғалар Елтаңба
- •Шәкәрім Құдайбердиев
- •Қажымұқан палуан
- •Абай мен Әбіш
- •Қадыр Мырзалиев
- •Екі батыр
- •Тұманбай Молдағалиев
- •Абай Құнанбайұлы
- •Адал достық
- •Адалдық
- •Алтын шеттеуік
- •Жалқаулық пен Қиыншылық
- •Парасат
- •Бір минут
- •1.1.3 Орта буын оқушыларына арналған әңгімелер, оқиғалар, ертегілер, ұлы адамдардың өмірбаяны Ішкі сұлулық пен сыртқы сұлулық
- •Жамандық неден болады?
- •Б ақыт, Байлық, Ақыл
- •Жақсылық пен Жамандық
- •Өсімдіктер мен кемпірқосақ
- •Білім мен байлық
- •Ең үлкен байлық
- •1.1.4 Жоғары сынып оқушыларына арналған ағартушылардың және ғалымдардың өмірінен алынған қанаттандыратын мысалдар Шәкәрім Құдайбердіұлы
- •Жүсіпбек аймауытов
- •Сұлтанмахмұт торайғыров
- •Ыбырай жақаев
- •Кезек сенікі, келер ұрпақ20
- •Бауыржан Момышұлы естеліктерінде Қонаевтың әкесі Меңліахметтің баласына айтқан өсиеттерінен үзінділер21
- •Бауыржан момышұлы
- •Адам не үшін өмір сүреді22
- •Қизатов жәлел
- •Сталинградтағы жеңіс
- •Бақыт туралы тұжырымдар25
- •Риясыз сүйіспеншілік
- •1.2.1 Хрестоматиядағы мәтіндермен жұмыс істеу бойынша әдістемелік ұсыныстар
- •2.1. Бастауыш сынып оқушыларына арналған «Риясыз сүйіспеншілік» құндылығы бойынша ертегілер, оқиғалар және әңгімелер
- •Өмір сүрудің ең жақсы жолы
- •Емен жаңғағы
- •Күн мен түннің жермен достығы
- •Ата насихаты
- •Адал дос
- •Бақша ағаштары
- •Ананың асыл арманы
- •Әкеден қалған мұра
- •Құмырсқа мен көгершін
- •Шынайы сүйіспеншілік
- •1.2.3 Орта буын оқушыларына арналған әңгімелер, оқиғалар, ертегілер, ұлы адамдардың өмірбаяны
- •Жақсы көретініңізді айтыңыз
- •Д остық
- •Асанның есебі
- •Сары тауық пен балапандары
- •Кімнің жұмысы?
- •Ана қиялы
- •Отбасы татулығы
- •1.2.4 Жоғары сынып оқушыларына арналған ағартушылардың және ғалымдардың өмірінен алынған қанаттандыратын мысалдар Риясыз сүйіңдер
- •Лев Николаевич Толстой34
- •Жамандық бар ма?35
- •А льберт швейцер36
- •Дұрыс әрекет
- •1.3.1 Хрестоматиядағы мәтіндермен жұмыс істеу бойынша әдістемелік ұсыныстар
- •1.3.2 Бастауыш сынып оқушыларына арналған ертегілер, әңгімелер және оқиғалар иван крылов
- •Шегіртке мен құмырсқа
- •Дөңгелек
- •Сиқырлы жүзік
- •Әмір Кейқауыстың«Қабуснамасынан»
- •Мен қандай боламын?
- •Әділеттілік
- •Құлпынай мен шие
- •Үзілген гүл
- •Байлық пен ақыл
- •Ойыншықтар достығы
- •Кішкентай тас пен құмырсқа
- •Жақсылықмәнгі ұмытылмайды
- •Не жақсы? Не жаман?
- •Нежаман?
- •Достық алмасы
- •Әке мен бала
- •Нағыз адам
- •Екі балапан
- •Ұлу мен құмырсқалар
- •Күн құшағында
- •Төгілген қаймақ
- •Жақсылық
- •Үш жолдас
- •Бақтағы бақылау
- •Әдептілік
- •Ақ бидай
- •Түскі тамақ пен кешкі тамақ
- •Сәулет пен Дәулет
- •Атасының ақылы
- •Жұлдыздар
- •Құмырсқа
- •Бір жұлдызды құтқару
- •Табылған ақыл
- •Қамқорлық
- •Ізетті бала
- •Жердің шаңы
- •Қайырымдылық
- •Сиқырлы сөз
- •Жақсылық
- •Адалдық
- •1.3.3 Орта буын оқушыларына арналған әңгімелер, оқиғалар, ертегілер, ұлы адамдардың өмірбаяны Елеместің адамгершілігі
- •Түлкі мен отыншы
- •Ұстаз бен шәкірт
- •1.3.4 Жоғары сынып оқушыларына арналған ағартушылардың және ғалымдардың өмірінен алынған қанаттандыратын мысалдар Конфуций42
- •Адамдарға қызмет ету43
- •Дінмұхамед ахметұлы қонаев
- •Бәрімізге үлгі болды44
- •Қырымдағы оқиғалар45
- •Ішкі тыныштық
- •1.4.1 Хрестоматиядағы мәтіндермен жұмыс істеу бойынша әдістемелік ұсыныстар
- •1.4.2 Бастауыш сынып оқушыларына арналған ертегілер, әңгімелер және оқиғалар Қазақстан халықтары ассамблеясы
- •Ақылды қоян
- •Бала Бұлбұл
- •Ақ раушан мен қызыл раушан
- •Ханшайым мен Күлше қыз
- •Ынтымақ
- •Сүйкімді Ботагөз
- •Жамандық неден болады?
- •Әнет баба мен Қазыбек би
- •Талшыбық пен алып ағаш
- •Жақсы менжаман
- •Жалқаудың ісі бітпес
- •1.4.3 Орта буын оқушыларына арналған әңгімелер, оқиғалар, ертегілер, ұлы адамдардың өмірбаяны Бетін күнге бұрған, көлеңкені көрмейді
- •Нан созған қолды қайтарған әке
- •Кедейшілік
- •1.4.4 Жоғары сынып оқушыларына арналған ағартушылардың және ғалымдардың өмірінен алынған қанаттандыратын мысалдар Өмірден алынған оқиға54: барлығына «рахмет» айтқан Уолтер Грин
- •Қиянат жасамау
- •1.5.1 Хрестоматиядағы мәтіндермен жұмыс істеу бойынша әдістемелік ұсыныстар
- •1.5.2 Бастауыш сынып оқушыларына арналған ертегілер, әңгімелер және оқиғалар Терек пен алма ағашы
- •Әшекей қыз
- •Торғай мен адам
- •Бақытсыз бай
- •Әдепті бала
- •Ғажайып үй
- •Қоңыр қаз бен Қарауыз
- •Франклин бенджамин
- •Қарттың ақылы
- •Сөз салмағы
- •Таскене мен түлкі
- •Арыстан мен тышқан
- •Маса мен бал арасы
- •Айлакер өтірікші
- •Үзілген гүл
- •Талшыбық
- •Қайыңның көз жасы
- •Сараңдық пен жинақылық
- •Жарлы мен бай
- •Жанашыр
- •Патша және жер қазушы
- •Түймедағы
- •Қарлығаш пен шөже торғай
- •1.5.3 Орта буын оқушыларына арналған әңгімелер, оқиғалар, ертегілер, ұлы адамдардың өмірбаяны
- •Аманат аман сақтайды
- •Балықшы
- •Хан мен құмырсқалар
- •Арыстан, қасқыр және түлкі
- •Сені бағалағанды сен де бағала
- •Қызғаныштың кесірі
- •1.5.4 Жоғары сынып оқушыларына арналған ағартушылардың және ғалымдардың өмірінен алынған қанаттандыратын мысалдар Панчатантра62
- •Лев Николаевич Толстой қиянат жасамау ілімі туралы63
- •Махатма ганди
- •Махатма Гандидің естелігінен«Менің Толстойым» 64
- •Қиянат жасамаудың күші65
- •Альберт эйнштейн66
- •Альберт Энштейн қиянат жасамау туралы, біз туралы, әлем туралы67
- •Іі том. Өсиет әңгімелер
- •2.1 Өзін-өзі тану сабақтарындағы өсиет әңгімелер (мұғалімге арналған жадынама)
- •2.2 Бастауыш сынып оқушыларына арналған өсиет әңгімелер
- •Қанатты барыс туралы аңыз
- •Жақсылардың жақсысы
- •Ар, Ұят, Намыс
- •Кім бақыттырақ
- •Төле баланың төрелігі
- •Шыншыл бала
- •Риясыз сүйіспеншілік
- •Үш ағайынды жігіт
- •Отбасы татулығы
- •Күн мен Желдің дауы
- •Бала тілегі
- •Дұрыс әрекет
- •Алтын балта
- •Піл мен маймыл
- •Ақылды егінші
- •Бақ қайда барасың? Ынтымаққа барамын.
- •Қараторғай
- •Жақсылық пен Жамандық
- •Ішкі тыныштық
- •Бақ, Дәулет және Аман
- •Жақсылық пен жамандық
- •Қиянат жасамау
- •Сабыр суы
- •2.3 Орта буын оқушыларына арналған өсиет әңгімелер
- •Қайықшы туралы өсиет әңгіме
- •Қабылдау туралы өсиет әңгіме
- •Еңбек пен рухани білім туралы
- •Күректің сабы
- •Патша мен жейде
- •Патша мен тырна
- •Даналық дәндері
- •Бәрі алдыда
- •Қараңғы мен жарық69
- •Шіркін,келтедүние-ай!..70
- •Өмір сабағынан қашып құтыла алмайсың71
- •Алма ағашы73
- •Cүйіспеншілік Достар мен дұшпандар
- •Ағайындылар
- •Бірден-бір Сұлулық76
- •Дұрыс әрекет Саздан жасалған қыш құмыралар
- •Князьдің қылықтары
- •Кімді көбірек бағалайды?
- •Шығыс ұлына хат80
- •Атасының баласы81
- •Байлық пен кедейлік туралы тәмсіл83
- •Жолаушы84
- •Ішкі тыныштық Кім бақыттырақ
- •Саудагер мен ғалым
- •Болар болмас нәрсе
- •Адамгершілік86
- •Ізгілік,Махаббат,Мейірім88
- •Жылы сөзді ұмытпа89
- •Қардан жасалған гүл90
- •Күй ғұмыры... Мәңгілік91
- •Құстар неге сөйлей алмайды?92
- •Қиянат жасамау Қиындықты жеңу туралы өсиет әңгіме
- •Әділ бала
- •Шеге туралы нақыл сөз
- •Табиғатты аялайық!93
- •Жүрегіңнің отын сөндірме94
- •Түлкі, тасбақа және кене95
- •Отыз жұмыртқа96
- •Әр нәрсе тегіне тартады97
- •Ханның ісі қараға түседі ме?98
- •Жер ана туралы мысал99
- •Қаншайым мен жеті өнерпаз100
- •Даңқжайлытолған сақ101
- •Ауылдыбілесіңбе?102
- •2.4 Жоғары сынып оқушыларына арналған өсиет әңгімелер
- •Ақиқат туралы өсиет әңгіме103
- •Біртұтастықты тани біл104
- •Ақиқатқа құмарту105
- •Абсолюттіұғыну106
- •Ақылды әке туралы өсиет әңгіме107
- •Бақытты жігіт туралы өсиет әңгіме108
- •Ең бақыттыда бай адам туралы өсиет әңгіме109
- •Сүйіспеншілік Сүйіспеншілік110
- •Сүйіспеншілікке тола жүрек туралы тәмсіл111
- •Отбасы менсүйіспеншілік туралы өсиет әңгіме112
- •Сүйіспеншіліктің күші туралы113
- •Өмірде Сүйіспеншілік маңызды 114
- •Бақыттың құны туралы тәмсіл115
- •Уақытыңды сатып алсам боладыма?117
- •Дұрыс әрекет
- •Риясыздық туралы өсиет әңгіме 119
- •Асығыстық жасамаңыз!120
- •Екі әке туралы өсиет әңгіме121
- •Мәртебеліеркек (Изюньизы) конфуцийлік дәстүрдің нышаны ретінде122
- •Әке туралы өсиет әңгіме123
- •Сабақ алу124
- •Жүректің раушангүлі туралы өсиет әңгіме125
- •Сұлтан және данышпан126
- •Жауапкершілік жүгі128
- •Алғысты дәмету129
- •Өміріміздегі 1 мен 0-дер130
- •Талшын ағашы132
- •Мейірімді және иғтибарлыбол!133
- •Өсиет134
- •Өмір сүрудің ең жақсы жолы135
- •Ішкі тыныштық
- •Ішкітыныштық136
- •Ішкітыныштық137
- •Тыныштық туралы өсиет әңгіме138
- •Ұят туралы өсиет әңгіме139
- •Маймыл мен шахматтар140
- •Сезімдер мен қызығушылықтарды басқару141
- •Кемелденгенадам143
- •Қиянатжасамау Көбелектен алған сабақ145
- •Жарылқаушылық туралы тәмсіл146
- •Адам мен құс туралы өсиет әңгіме147
- •Үнді өсиет әңгімесі: Әулие және жылан 148
- •Әділет өлмейді150
- •Әдебиеттер тізімі
- •Өзін-өзі тану мұғаліміне арналған хрестоматия
Қарлығаш пен шөже торғай
Б. Тұрсынбаев
Қарлығаш жайбарақат демалып, бір ағаштың бұтағында отыр еді. «Шыжық-шыжық» деп, мазасы кетіп, тыныш таппай қарлығаштың қасына шөже торғай келіп қонды. Қипықтап оны бір, мұны бір сөйлеп, шыдамсызданып біраз отырды. Елпілдеп, желпілдеп, сабырсыздана құйрығын тұштақтатып, қарлығаштың бетіне қарап:
– Бауырым қарлығаш! Сізден бір сұрақ сұрамақшы болып көптен ойланып жүр едім. Өзім өте асығыспын. Сізді көрген соң, бұрылдым, – дейді.
– Шөжеке, асығыс болсаң, айта бер. Білсем айтайын, білмесем – айыпқа бұйырма, – деп жауап қайырады қарлығаш.
Шөже торғай аузы жып-жып етіп:
– Бауырым, бауырым, – деп, бір сөзін бірнеше рет қайталады. Қарлығашты шыр айналып, бұтақтан-бұтаққа секірді. Бірінің басын, бірінің аяғын айтып, берекесізденіп отырып:
– Сіз осы адам баласына өте жақын жүресіз. Адам отырған үйге жұмыртқа басып, балапан шығарасыз. Олар сізге де, сіздің балапандарыңызға да тимейді.Балалары да сіздерді сыйлайды. Бізді көрсе кесек лақтырып, садақпен атып, мазамызды алады. Сіздердің адам баласына қандай жақындықтарыңыз бар? Әлде сіздер олардың тілін білесіздер ме? Ал біз болсақ, қысы-жазы есігінің алдынан, үйінің маңынан кетпейміз. Сонда да адам баласымен үйірлесе алмай қойдық. Осының не сыры бар, ұғындырып беріңізші, – депті.
Қарлығаш шөже торғайға мысқылдай күле қарап:
– Әй, шөже-ай! – деп сөз бастайды. Көп сөз, ұшқалақ мінезден не пайда? Адам баласын қойып, сені жаратылысымыз жақын мен де ұнатпай отырмын. Кімге болса да біреумен үйлесу үшін мінез керек емсе пе? Осы жеңілтек, ұшқалақ, тиянақсыз мінезіңмен сен қайда симақшысың? Тазалықтан тарыдай хабарың жоқ. Көрінген жерге саңғып, көніңді шашып, бұрқыратасың кеп. Шошаңдап, көрінгенді шоқып, жалақ қағасың да жүресің. Қайта адам баласы сендерді үйлерінің маңайына жібергеніне неге рахмет айтпайсыңдар?! Біз сыпайы тәртіппен орынды сөйлеп, «шіжіктеп, піжіктемей-ақ», еппен кіріп, еппен шығамыз. Қанатымыздың дыбысы да естілмейді. Дөрекі, орынсыз сөйлей бергенді кім жаратады. Біздің өзіміз түгіл, балапанымызды аяғынан қылмен матастырып, байлап қоямыз. Баланы да бетімен сөйлетіп, орынсыз іске үйретіп, дағдыландырмау керек. Қысқасы, біздің адам баласына иненің жасуындай да зиянымыз жоқ. Көршінің көңіліне қарай білсең, ол да сені өмірі ренжітпейді. Міне, адам баласы бізді осы қылығымыздан жақсы көреді, – депті қарлығаш.
Шөже торғай мойнына алғандай, аз ойланып отырып:
– Олай болса, біз ешкіммен де үйлесе алмайды екенбіз. Жастан шулап, бейбас болып өскенбіз, – деп ұшуға ыңғайланғанда, қарлығаш оның бетіне қарап:
– Шөжеке! Өз мінезің өзіңе ұнамаса, басқа біреуге қалай ұнасын?! – депті.
Қарлығаш пен шөже торғайдың арасындағы әңгіме не туралы болды?
Адамдардың бір-біріне қамқорлықпен қызмет етіп, көмек беруінің себебі неде?
Жағымсыз мінездің адам өміріне тигізетін зияны туралы не айтар едіңдер?
Қарлығаштың бойындағы қасиеттер сенің бойыңнан табылады ма? Әңгімелеп бер.
1.5.3 Орта буын оқушыларына арналған әңгімелер, оқиғалар, ертегілер, ұлы адамдардың өмірбаяны
Жан Ана
Е. Көсеоғлұ, аударған С. Дағайқызы
Ерте, ерте, ертеде қалаға жақын ауылда бір Жан Ана өмір сүріпті. Жан Ананың негізгі есімін ешкім білмейді екен. Алтындай жүрегі болғандықтан ауылд адамдары оны Жан Ана деп атап кетіпті.
Жан Ананың баласы жоқ екен. Бірақ ол ауылдың бүкіл баласын жанындай жақсы көріп, оларға ертегі айтып, ойыншық жасап береді екен. Сондықтан да ауыл адамдарына қол ұшын беруге әрқашан дайын болыпты. Жұмыстары басынан асып жатқандар да Жан Анаға «Бүгін ісіміз көп, келіп біраз көмек бересің бе?» - деп өтініш білдіреді екен. Жан Ана ақыл сұрағанына ақыл, көмек сұрағанына қуана-қуана қол ұшын береді екен.
Уақыт өте келе ауылдағылар Жан Ананың жақсылығын ұмытып, кһмектесу оның міндеті деп ойлай бастапты. Әрі Жан Анаға барып бұрынғыдай өтінудің орнына «Жан Ана, бізге келіп көмек бер!» - деп бұйыра бастапты.
Жан Ана олардың бұл қылығына мүлде ренжімейді екен. Үлкен бір ауыл, жалғыз бір Жан Ана, қайсыбірінің ісіне жүгіріп, қайсыбірінің дертіне ортақ болсын. Қанша тырысса да, барлығының ісіне үлгермепті. Тіпті жанындай жақсы көрген балаларға да көңіл бөле алмапты. Жан ана көмекке бара алмаған ауыл тұрғындары есігіне келіп: «Ей, Жан Ана, неге бізге көмекке келмедің? Біз сені жақсы бір адам екен деп жүрсек» - деп жазғыра бастайды. Бейшара Жан Ана ешкімнің көңілін қалдырмайын деп жүріп күндердің бірінде науқастанып қалады.
Ауыл тұрғындары оған көмектесудің орнына, «Кішкене бір аурудан төсек тартып жатуға бола ма?» - деген екен. Бұл сөздерді естіп Жан Ана қапа болыпты. «Ертегі айтып, ойыншық та жасамаймын. Ең дұрысы бұл ауылдан кетейін» - деп ойлайған екен. Түн ортасы киімдерін, жейтін азығын алып, үн-түнсіз ауылдан кетпек екен. Ертеңіне ауыл тұрғындары әдеттегідей азанымен Жан Ананың үйіне барған екен. Үйге келсе ешкім жоқ, бос тұрғанын көріп таң қалыпты. «Енді Жан Анасыз қалай күн көреміз? Ісімізге кім көмек беріп, бізге кім ақылшы болады?» - деп қайғырыпты. Міне, осы кезде ғана қателіктерін аңғарып, Жан Ананың қадірін түсінген екен. Жан Анаға бір ауыз алғыс айта алмағандарына қатты өкініпті.
Оны қайта іздеп тауып, онымен жақсы қарым-қатынаста болуды ұйғарыпты. Бірақ қаншалықты іздестірсе де, Жан Ананы көрген ешкім болмапты. Қымбатты балалар! Іштеріңде оны көргендерің бар ма? Егер Жан Ананы көрсеңдер, жасаған жақсылықтары үшін алғыс айтуды ұмытпаңдар, жарай ма?
Жан Ананың сүйіспеншілігін немен түсіндіруге болады?
Неліктен ауыл адамдары оның жақсылығын ұмытып кетті?
Қамқорлық жасаған адамдарға қиянат жасауға бола ма? Неліктен?
Қандай құндылықтар арқылы қамқорлыққа, жанашырлыққа, мейірімділікке жетуге болады?
Жасаған жақсылықтарың үшін адамдар ренжітетін болса, қандай күйде боласыңдар?
Өздерің қаншалықты адамдардың жақсылығын бағалап, алғыс айтып жүресіңдер? Әңгімелеп беріңдер.
