Аманат аман сақтайды

Ертеде бір патшалықтың елінде жол жүргелі тұрған керуенбасының алдына бір титімдей бала келіп:

– Ата, мына қойдың терісін сатып, пұлына бір нәрсе әкеліп беріңіз, – депті.

– Балам, бір теріге не келердейсің? – депті керуенбасы.

– Мен соның ақшасы жеткен затқа-ақ разымын, – депті бала.

Сөйтіп, керуен жолға аттанып, өздерінің діттеген жеріне жетіп, жүктерін түсіріп болғанда, баяғы баланың беріп жіберген аманаты есіне түседі. Тері алушыға бір тиынға сатыпты. Ал базардан бір тиынға келетін ештеңе табылмайды. Бір уақытта алдынан мысық көтерген бір бала шығыпты. Керуенбасы:

– Балам, бұл мысығыңды бір тиынға сатасың ба? – депті.

– Сатамын, – депті бала.

Керуенбасы мысықты алыпты да, саудаларын бітіргеннен кейін, түйелерін тіркеп жолға шығыпты. Бір күндері керуен беймәлім патшалықтың жеріне келіп түнепті. Азанда тұрып қараса, мысық тышқандарды керуен жатқан жерді айналдыра үйіп-үйіп тастаған екен. Керуен тартқан саудагерлер мұны көріп қайран қалысып-ты. Кейін білсе, бүл елде тышқан өте көбейіп кетіп, елдің үй-жайын тесіп құлатып, астығын жеп, тіпті ұйықтап жатқан балалардың құлақтарын кеміруге дейін барыпты. Сол арада мысықтың хабары патшаға жетіпті. Патша саудагерлерге кісі жіберіп: «Сол хайуанды бізге беріп, орнына қалаған нәрсесін алсын!» – депті.

Сөйтсе бұл елдегілер мысық дегенді білмейді екен. Патшаның шабарманы келіп, керуеншілерге патшаның әлгі сәлемін жеткізіпті. Сонда керуенбасы:

– Бұл хайуанның аты Жауқырған деп аталады, өзі пайғамбардан бата алған мақұлық – оны саудаласуға болмайды. Патшаңызға айтып барыңыз: берерін өзі біліп берсін, – дейді. Патша бұларға қырық нар түйе береді.

Керуенқона-түстене сапарын жалғастырады. Күндердің күнінде бұлардың ізіне жол торушы ұрылар түседі. Бір апта бойы аңдиды, бірақ күндіз де, түнде де ала алмайды. Керуенге жақындағандарында қоршау пайда болып, содан өте алмай жүреді.

Бір күні керуенбасыға кеңесші келіп:

– Осы бір теріге қырық нарды апарып бермекшімісіз? – деп сұрайды.

– Иә, – дейді керуенбасы.

– Бір теріге қырық нар түйе келеді деп ешкім де ойламайды. Одан да балаға бір жейделік без апарып берейік те, қырық түйені жиырма-жиырмадан екеу ара бөліп алайық, – дейді кеңесші оңай олжаға құмартып.

Шайтан азғырып, керуенбасы кеңесшісінің тіліне ереді. Сол күні түнде оларды ұрылар тонап кетеді.

Ұрылар кейін керуенбасына келіп:

– Бір аптадан бері сендерді торып, тонай алмай келдік. Қалай жақындасақ, солай керуеннің айналасына қорған пайда болып, дымымыз құрып жүр едік. Мүның сыры не? – деп сұрайды. Сонда керуенбасы:

– Жолға шығарда бізге бір сәби бала аманат тапсырған еді. Сол аманатқа осы кеште қиянат жасамақ болғанбыз. Сөйтсек, кісінің аманаты иесіне жеткенше қорған болып тұрады екен. Көңілімізге қара ниет кірген соң, әлгі қорғанның жоқ болғаны ғой! – депті керуенбасы.

Бұл әңгіменің естіген ұрылар:

- Қой,аманат бізді де аман қоймас! – деп, ұрлағандарының бәрін қайтарып беріп, керуенді жолға шығарып салыпты. Керуен елге аман-есен жетіпті.

«Аманат аман сақтайды» деген сөз содан қалған екен.

• Осы оқиғадан өздеріңе қандай ой түйдіңдер?

• Неліктен ұрылар баланың аманатын қайтарып берді?

• Қиянат жасамаудың мәні неде?

• Өздеріңе берілген аманатқа қаншалықты қиянат жасамайтындарыңды әңгімелеп беріңдер.

Тау

Ертеде 60 жасқа жеткен қарттарды алыс тауға өлу үшін апарып тастайтын саясат болыпты. Артық ауызды асырауды қиын санап, ел билеуші князь шығарған екен мұны. Ақсақалдар кездескенде осы жайды бір-біріне айтып, еске алып жүріседі екен.

Бір күні таң алдында екі жас жігіт қарт әкелерін биік таудағы соқпақпен арқалап әкеле жатты. Биік жол ауыр, қиын болды. Үлкен ұл жүкті арқалап келе жатып, артынан тырс-тырс сынған дыбысты естіп, отырды. Ол артына бұрылып қарап, әкесінен не істеп келе жатқанын сұрады.

• Әншейін жай іспен айналысып келеді,-дейді інісі. – Бұтақты үзіп алып, жолға лақтырып отыр.

• Әке, бұтақты неге лақтырып келесің?

• Рас, белгілеу үшін бе? Біз үйге қайтқан соң таудан қашып келейін дедің бе?-деді үлкені. Сонда қарт былай депті:

• Алыс таудың ішінде бұтақтарды лақтырып, жолды белгілеп келемін. Мені тастап кеткен сүйікті балаларым үшін.

Ары қарай үнсіз қалды. Бірақ бұтақтарды лақтыруды жалғастырды. Обасутэ тауы ең қиын түкпірде тұратын еді. Балалар ауыр жүкті арқалап, кеш бата жетті. Әкелерін биік ағаштың түбіне отырғызды да қайтар жолды өзара сөйлесіп, жүретін жолды таңдай бастады. Бұрыңғы жолмен жүру көңілсіз болатын жаңа нәрсе көре алмайтынын айтысып, төмендесе әйтеуір ауылға жолсызбен де жететінін сөз етісті. Таныс емес жол төменге қарай келіп-келіп, енді таудың басына қарай өрлей бастады. Бұл кезде түн де болды. Қасқырдың ұлығаны, байғыздың сұңқылы естіліп, көңілге қорқыныш кіре бастады. Ақылдаса келе әкелері қалған тауға қайтпақшы болды. Ағайындылар әкелерінің өздерін шындап жақсы көретінін енді ғана ұқты. Олардың қамын жеген әке қамқорлығын енді сезінді. «Әке, әке!» деп, бар даусымен айғайлап кейін қарай жүгірісті. Ай туып, қараңғылық сейілді. Әкелері сол биік ағаштың түбінде қозғалмай отырыпты. Ағайындылар әкесінің қасына жата кетісті. Әкесі:

- Балаларым, сендерге не болды?-деді.

- Үйге таңдаған жолмен қайтпақ болып едік, адасып кеттік. Сенен өтінеміз, бізбен бірге қайт. Бізге тура жолды көрсет,-деді балалар.

Әкесі саусағыменен соқпақты көрсетті:

- Мен жол бойына лақтырған бұтақты бетке алып жүріңдер. Өзім осында қаламын,-деді.

- Жо-жоқ, олай демеңіз, үйге алып қайтуға рұқсат етіңіз. Енді сізді біз ешқашан тастамаймыз,-деп балалар жалынды.

- Бұларың ақылды сөз емес. Мен осы тауда қалуға тиістімін. Бұл князьдің қатал бұйрығы. Егер орындамасаңдар ауыр жазаға тартыласыңдар.

Ағайындылар әкесінің өздеріне деген махаббатын көріп, айтқандарында берік тұрды. Әкесінің қарсылығына қарамастан олар оны үйіне алып келді. Өз үйінің астынан терең қылып қазып, әкесін сонда жасырды. Әр күн сайын әкесіне тамақ әкеліп, онымен әңгімелесіп жүрді. Осылай жылдан артық уақыт өтті. Князьдіңберген талай қиынтапсырмасын ұлдарының дұрыс шешуіне қарт көмектесіпті. Қиын сұрақтың шешілуі қарттың көмегі екенін естіген билеуші бұрынғы бұйрығынан бас тартқан екен.

• Балалары неліктен әкелерін тау басына апарып тастауға бекінді?

• Үлкен кісі қандай дұрыс әрекет жасады?

• Балалары неліктен әкесінің қадірін түсініп, райларынан қайтты?

• Өздерің үлкендерге қалай құрмет көрсетесіңдер? Әңгімелеп беріңдер.