2. Р.Е.Левина бойынша тілдің жалпы дамымау деңгейлері

Ең ауыр тіл мүкістіктері фонетикалық-фонематикалық, сонымен қатар лексикалық-грамматикалық процесстердің бұзылуларымен байланысты.

Жалпы, ауыр тіл мүкістігі бар балалар тобына дамуында кемістігі бар, сонымен қатар естуі сақталаған, алғашқы кезде интеллектісі зақымданбаған, бірақ тіл мүкістіктен психика дамуы бұзылған ерекше категориялы балалар жатады.

Ресей маманы Р.Е.Левина тілдің жалпы дамымауының үш деңгейін белгіледі (қазіргі кезде ЖТД - «жалпы тіл дамымау» деген ұғым қолданылады).

ЖТД-ның 1-ші деңгейінде толық немесе жартылай қарым-қатынас сөйлеу құралдарының болмауы, әсересе 5-6 жасында, көбінесе бұл уақытта сау балаларда тілі дұрыс қалыптасады. Сөз қоры дыбыстық және дыбысқа ұқсас комплекстерден турады, бірақ олар қоршаған адамдарға түсініксіз болғандықтан түрлі қол қимылдарымен сүйемелденіп отырады. Мұндай балаларды «тілсіз балалар» деп атайды.

ЖТД-ның 2-ші деңгейінде тіл мүмкіндіктерінің өскені байқалады. Қарым-қатынас қол қимылдарымен қатар былдырлы, фонетикалық және грамматикалық жағынан бұрмаланған, сол сияқты жиі қолданылатын сөздер арқылы болады. Дегенмен де, балалардың сөйлеу мүмкіндіктері жасқа тән нормаларынан әлде-қайда төмен.

ЖТД-ның үшінші деңгейінде кең түрдегі фразалық тілмен, бірақ сонымен қатар кейбір тілдің лексикалық-грамматикалық және фонетикалық-фонематикалық дамымауымен сипатталады. Әліде болса балалардың жеңіл қарым-қатынасы күрделеніп мүмкін емес. Олардың қарым-қатынасы ересек адамдардың көмегін қажет етеді.

3. Тіл мүкістіктің клиникалық-педагогикалық жіктеуі.

Қазіргі таңда логопедия саласында тіл мүкістіктерінің екі жіктеуін ажыратады – олар клиникалық-педагогикалық және психологиялық-педагогикалық жіктеулер. Аталмыш жіктеулердің арасында ешқандай қарамақайшылық жоқ, олар бір біріне қосымша болып табылып тіл мүкістігін түзетуде өз маңызына ие болады.

Клиникалық-педагогикалық жіктеу

Бұл жіктеу бойынша барлық тіл мүкістіктері екі үлкен топқа бөлінеді: ауызша тілдің және жазбаша тілдің бұзылулары.

Ауызша тілдің бұзылулары:

1. Тілдің фонациялық (сыртқы) дыбыстаушы жағынан бұзылуы.

2. Тілдің құрылымдық-семантикалық (ішкі) жүйелік немесе полиморфтық бұзылулары.

Фонациялық (грек тілінен phone- дыбыс, дауыс; фонация- дыбыс шығару) бұзылулардың жіктеуі тіл құрылымының зақымдалған бөлімдеріне байланысты, мысалы, а) дауыс түзеу, б) сөйлеудің ырғағы немесе темпінің бұзылуы, в) интонация-әуендік жағынан бұзылуы, г) дауыстап сөйлеу жағынан. Аталмыш бұзылулар жекелеген немесе бір бірімен байланысып келеді. Осыған орай тіл мүкістіктерінің келесі түрлерін белгілейді:

Дисфония (афония) (грек тілінен dis – “бұзылу” деген мәні бар тіреуіш, phone- дыбыс, a- “жоқ” деген мәні бар бөлшек) – дыбыс аппаратының патологиялық өзгерістеріне байланысты фонацияның бұзылуы немесе мүлде жоюлуы. Мұндай тіл мүкістігі дауыстың болмауымен (афония) немесе дауыс күшінің, биіктігінің немесе тембрінің бұзылуымен (дисфония) сипатталады, сонымен қатар бала дамуындағы әр сатысында пайда болатын дауыс түзеуші механизмінің орталық және шеткі бөлімдерінің органикалық немесе функционалдық бұзылуларымен байланысты. Аталмыш кемістік жекелеп кездеседі немесе басқа тіл мүкістіктердің құрамы болым табылады.

Брадилалия (грек тілінен вradis – баяу, бәсең және lalia- тіл) – патологиялық өзгерістерге байланысты сөйлеу ырғағының, темпінің бәсеңдеуі (синонимі - брадифразия). Аталмыш органикалық немесе функционалдық табиғаты бар тіл мүкісі ми қыртысындағы сөйлеу орталықтарының зақымдануына байланысты артикуляцияның баяулауымен сипатталады.

Тахилалия (грек тілінен тachys- тез, шапшаң, жылдам, lalia -тіл) - патологиялық өзгерістерге байланысты сөйлеу ырғағының, темпінің жылдамдауы (синонимі - тахифразия). Баяу темпі кезінде тіл созылмалы, солбыр, бәсеңді, бір үнді, ал жылдам темпі кезінде керісінше асығыс, шапшаң, албырт, екпінді болып келеді. Сонымен қатар, тілдің жылдамдауы аграмматизмдермен қиылысып отыру мүмкін. Бұндай құбылыс жекелеп кездесіп баттаризм немесе парафразия деп аталады (франц. тілінен вattre – соғу, ұру, тоқпақтау). Мұндай тіл мүкісі патологиялық жылдам сөйлеу кезінде себепсіз шалынумен, тоқтап қалумен, үзілістермен сипатталады. Брадилалия мен тахилалияны жалпы сөйлеу темпінің бұзылуы деп атауға болады.

1. Кекештік, тұтығу (синонимі - логоневроз) - сөйлеу темпіндегі кемістік, тіл аппаратының бұлшық еттерінің тартылуы сөйлеу кезінде тұтығуға әкеледі. Сөйлеу кезіндегі толқынның бұзылуы - сөйлеуге қатысты бұлшық еттің тартылуына әкеліп соғады, (логоневроз). Осындай сөйлеу кезіндегі патологиялық ерекшеліктер, құлақ естімегенде, сана-сезімі жетілмегенде, шизофрения, эпилепсия кезінде байқалады.

¤з бетінше, жеке кекештену тілдің мағынасын бұзбайды, басқа тіл немесе интеллект кемістіктерімен байланысты болады.

Дислалия (грек тілілнен dis- “бұзылу” деген мәні бар тіреуіш, lalia -тіл) – қалыпты есту және сөйлеу аппаратының қалыпты нервтену кезіндегі тіл мүкісі. Дыбыстардың бұрмалауымен, дыбыстарды ауыстырып араластыруымен сипатталады. Артикуляциялық аппаратының анатомиялық кемістіктеріне байланысты дислалияның механикалық, сонымен қатар фонематикалық естудің және тіл дамуындағы жағымсыз жағдайларына байланысты функционалдық түрлерін ажыратады.

Ринолалия (грек тілінен rhinos – мұрын, lalia - тіл ) – сөйлеу аппаратының анатомиялық-физиологиялық кемістіктеріне байланысты дауыс тембрінің және дыбыс түзеуінің бұзылуы (синонимі - палатолалия). Сөйлеген кезде мұрын қуысының (мұрын резонаторының) сөйлеу процессіне қатыспауына байланысты дауыстың міңгірлеп шығуымен сипатталады. Ринолалияның ашық және жабық түрлерін ажыратады. Егер сөйлеген кезде атмосфералық ауа ағыны қатты және жұмсақ таңдай жарығы арқылы шықса ашық ринолалия деп белгілейді. Мұнда барлық түзелген дыбыстар мұрынды болып сөйлеген сөздер анықсыз, міңгірлі, бір үнді болып келеді. Ал егер мұрын құысы механикалық түрде түрлі аденоидті бездер, ісіктермен бітеліп қалса немесе мұрын аралық қалқасы қисайып, мұрын қабыну процесстері байқалса - жабық ринолалия дейді. Мұндай жағдайда сөйлеу процессіне мұрын резонаторы қатыспағандықтан дауыс бұрмаланып, төмен, мұрынды болып шығады.

Дизартрия (грек тілінен dis- “бұзылу” деген мәні бар тіреуіш, arthron - буын) – органикалық кемістіктен сөйлеу аппаратының нервтенуіне байланысты сөйлеу қызметінің бұзылуы. Дизартрия кезінде дыбыстүзеу механизмінің барлық құрылымдарының қалыптаспауы байқалады, сол себептен түрлі дауыс және артикуляциялық-фонетикалық кемістіктер белгілінеді. Ауыр дәрежелі дизартрия (немесе анартрия) кезінде дыбыс мүлде түзелмейді. Жеңіл дәрежеде өшірілген дизартрия белгілінеді. Дизартрия БЦП кезінде ОНЖ зақымданыуның немесе нейроинфекциялардың, сонымен қатар басқада ми ауруларының салдары болып табылады.

Тілдің құрылымдық-семантикалық (ішкі) жүйелік немесе полиморфтық бұзылуларының келесі екі түрін дифференциялайды:

Алалия (грек тілінен a- “жоқ” деген мәні бар бөлшек, lalia -тіл) - пренатальды немесе баланың ерте даму кезеңдерінде ми қыртысындағы тіл аймақтарының органикалық зақымдануына байланысты сөйлеу қызметінің дамымауы немесе мүлде болмауы (синонимі - дисфазия). Тіл жүйесінің құралдары қалыптаспағанымен қатар сөйлеу қимылдарын реттеу процесстері бұзылады, соның салдарынан дыбыстардан сөйлем құрастыру тежеліп күрделенеді. Ми үлкен жарты шарларының тіл орталықтары (Брок және Вернике орталықтары) залалданғанда алалия пайда болады. Моторлы (қозғалтқыш) және сенсорлы (сезгіштік) алалияны ажыратады. Моторлы алалиясы бар балалар оларға арналған сөзді түсінгенімен өз беттерінше дыбыс түзеп сөйлей алмайды. Ал сенсорлы алалиясы бар балалар сөйлем мағынасын түсіне алмайды.

Афазия (грек тілінен a- “жоқ” деген мәні бар бөлшек, phasis- тіл) - бас миының локальді зақымдануымен (ми тамырларының бұзылулары, қабыну процесстері, бас ми жарақаттары) байланысты қалыптасқан тілдің толығымен немесе жартылай жоюлуы. Афазия деп 3 жастан кейін пайда болған тіл мүкісін айтады. Афазияның моторлы және сенсорлы түрлерін анықтайды. Моторлы афазияда Брок атты қозғалтқыш тіл орталығы зақымданып сөйлеудің экпрессивті жағы бүлінеді, соның салдарынан балада сөйлеу қабілеті жартылай немесе толығымен жойылады. Сенсорлы афазияда Вернике атты сезімтал тіл орталығы зақымданып сөйлеудің импрессивті жағы бұзылады. Мұндай жағдайда дыбыс, сөйлем қабылдауы бұзылмайды.

Жазбаша тілдің бұзылулары:

1. Продуктивті немесе өнімді, жемісті (жазу актісінің бұзылуы)

2. Рецептивті (жазылғанды оқу актісінің бұзылуы).

¤німді бұзылуларға жататындар:

Дислексия (грек тілінен dis- “бұзылу” деген мәні бар тіреуіш, lego -оқу ) – ми қыртыстарының кейбір аймақтарының дамымауымен немесе зақымдануымен байланысты жазылғанды оқып алу процесстерінің бұзылуы. Аталмыш тіл мүкістігі қарапайым сөздерді, тексті танып алуда әріптердің, сөз буындарының шатасып, бір біріне қосылып, теріс түсінуімен сипатталады.

Алексия – продуктивті тіл бұзылуының ауыр дәрежесі болып табылады – бұл оқу дағдыларын игерудегі толық қабілетсіздік.

Рецептивті бұзылуларға жататындар:

Дисграфия (грек тілінен dis- “бұзылу” деген мәні бар тіреуіш, grapho - жазу) - жазу процессінің жартылай өзіндік бұзылуы. Сөз немесе сөйлем құрылымының бұрмалауымен сипатталады. Дисграфия негізінде ауызша тілдің дамымауы болып табылады.

Аграфия - рецептивті тіл бұзылуының ауыр дәрежесі болып табылады – бұл жазу дағдыларын игерудегі толық қабілетсіздік.