2. Хромосомалардың құрылысы мен функциялары.

Хромосомалар – ядроның негізгі құрылымдық компоненті, оның көмегімен жасушадағы ақуыз синтезі жүреді, басқаша айтқанда тұқым қуалайтын ақпарат беріледі. Олар нуклеин қышқылдарының комплексімен және ақуызбен сипатталады. Они представлены комплексами нуклеиновых кислот и белка. «Хромосома» атауы (грек тілінен аударғанда: хрома- түс, бояу; сома – дене; бірге – «боялған дене») микроскоп арқылы бақылау үшін өндегенде бұл құрылымдар жақсы боялғандықтан берілген. Олар жасушаның бөліну кезеңінде (митоз) жақсы көрінеді, ал жасушаның бөлінуінің арасындағы үзілістерде байқалынбайды.

Жануарлар мен өсімдіктердің дене жасушаларындағы хромосоманың әр қайсысы гомологты партнерға ие. Гомологты деп құрылысы бірдей хромосомаларды атайды. Олардың ұзындығы, пішіні бірдей, олардың центромералары бірдей жерде орналасқан. Әр жасушаның хромосомдық жиынтығы әр түрге белгіленген жұпты хромосомалар саңымен көрсетілген.

Түрлі ағзалар жасушаларындағы хромосома саңы тұрақты, әр түр өзінің кариотипіне ие. Ол түрдің даму деңгейімен байланысты емес, мысалы ас бұршақ кариотипін 14 хромосома құрайды, шимпанзе кариотипін - 48, адамның кариотипін - 46 хромосома құрайды. Соматикалық жасушалардағы хромосома жиынтығы диплоидты (екі еселенген) және ата-ананың екеуінен де пайда болады, жыныстық жасушаларда хромосомалардың гаплоидты жиынтығы кездеседі.

Адамның жыныстық жасушаларында гаплоидты жиынтық кездеседі – 23 хромосома, ал дене жасушаларында – диплоидты – 23 жұп. 22 жұп хромосомалар (аутосомалар) еркектер мен әйелдерде бірдей, 23 жұп – жыныстық хромосомалар, әйелдерде екі ірі Х-хромосомалармен белгіленген, ал еркектерде жалғыз ірі Х-хромосомамен және бір кішкентай У- хромосомамен белгіленген.

Жасуша бөлінге уақытта әр хромосоманың бір-бірімен өзара өрілген екі морфологиялық бірдей, диаметрлері жіпшелермен-хроматидтермен түзілгенін көруге болады.

Екі хроматида бір-бірімен алғашқы тартылым жерінде тығыз байланысқан - центромераның орналасқан жерінде - жасушаның бөліну кезеңінде хромосоманың жылжуын реттейтін арнайы құрылым. Центромераның орналасу ретіне қарай хромосомалардың үш типін көруге болады:

1. Метацентрлі хромосомалар – центромері дәл ортасына орналасқан тең иықты хромосома.

2. Субметацентрлі хромосомалар – иықтары тең емес хромосомалар.

3. Акроцентрлі, немесе таяқша тәрізді центромері бір ұшында орналасқан сыңар иықты хромосома.

Кейбір акроцентрлі хромосомаларда екінші тартылым кездеседі, ол хромосоманың ең аяғында орналасып кішкентай жерді бөліп тұрады – спутникті. Бұндай хромосомаларды спутникалық деп атайды.

Сонымен хромосомалар-жасушаның негізгі генетикалыө аппараты. Олардың ішінде тұқым қуалайтын ақпараттың бірлігі, бөлігі – гендер орналасқан, олардың әр қайсысы түрлі тұқым қуалайтын белгінің дамуын қамтиды. Гендер хромосомалардың ішінде ретпен орналасқан және әр қайсысының нақты белгіленген орны (локус) бар. Гомологты емес хромосомаларда бұл геннің болмауыда мүмкін. Сондықтанда гомологты емес хромосомалар физиологиялық трғыдан бір бірін алмастыра алмайды. Барлық түрлерге тән және жеке тұқым қуалайтын қасиеттерінің дамуына қажетті гендердің толық жинағы, тек хромосомалардың толық комплектінде бар.

Хромосоманың химиялық құрамы көбіне ДНК-мен анықталады.