1. Генетика пәні, оның міндеттері.

Дефектологиялық білімді дамыту мен жетілдіру тек педагогикалық пәндерді ғана қарастырмай сонымен бірге медициналық ғылымдар қатарының негізгі ережелерімен танысуды да көздейді.

«Генетика» пәнін оқуының қажеттілігі баланың дамуындағы ауытқулар, қосымша мектептердің кейбір оқушыларының кемақылдылығы генетикалық, тұқым қуалайтын факторлармен байланысты болғандығымен туындап отыр.

Тұқым қуалайтын патологияның, кемтар баланың денсаулық жағдайының, оның мүмкіншіліктерінің негізін білу болашақ дефектологқа кем балаға жоғары сапалы және нәтижелі педагогикалық әсер етуді қамтамасыз етеді.

Пәнді оқу міндеттері пәнді ашып көрсетуден, тұқым қуалайтын патология негізін түсіндіруден, кемтар баланың денсаулық жағдайын, оның мүмкіншіліктерін қарастырудан тұрады. Бұл мәліметтер болашақ дефектологқа оның түзету-тәрбиелік жұмысында кездесетін сұрақтарды шешуде саналық ыңғай жасауды қамтамасыз етеді.

Генетика – бүкіл тірі организмдерге тән негізгі қасиеттерді: тұқымқуалаушылық пен өзгергіштікті зерттейтін ғылым. Ол жетекші биологиялық пәндердің біреуі болып, өсімдіктер, жануарлар, микроорганизм селекциясының теориялық негізі болып табылады және де медицинада үлкен роль атқарады.

Жер бетінде көптеген әр түрлі жануарлар мен өсімдіктер бар. Мысалы, жануарлардың бір миллионнан аса түрі тіркелген. Бұндай көптеген сан алуандылық қалай және неге пайда болды? Олардың жаңа түрлері қалай пайда болды және бүгінгі күні де қалай пайда болып жатыр?

Ертеде келесідей көзқарастар да болған, жаңа түрлер бұрын тіршілік еткен 2-дің бұдандастыруынан пайда болады деген. Кейде тіпті гибридтердерді былайша сипаттайтын, мысалы түйе құс түйе мен торғайды бұдандастыру барысында пайда болды деп. Сол сияқты көптеген бола алмайтын гибридтерді, сонын ішінде адам мен жануарлар арасындағы, сипаттап көрсеткен. Ерте заманнан бастап күні бүгінге дейін тіршіліктің пайда болуы туралы шексіз көп жорамалдар, пікірлер айтылып келеді

Сонымен қоса қарама қайшы да көзқарастар таралған, барлық түрлер бір күні аса құдіретті ерекше күшпен, жасаушы мен жаратылып, өзгермей сақталады деген. Бұл ереже көптеген ғасыр бойы христиан діңімен құпталып отырды.

Осындай көптеген алданыш көзқарастар бойынша Дарвин Ч. ілімі соққы берді. Дарвин түрлердің пайда болуы процесіне ғылыми түсініктеме берді, тіршілік эволюциясының бірізділік кезендерін көрсетіп және оның негізгі қозғаушы күштерін айқындады. Соған байланысты эволюциялық ілім, эволюциялық теория болып дүние жүзінде қолдау тапты.

Дарвин ілімі генетика пәнін ғылыми негіздеп, оның дамуына өз үлесін қосты.

Генетика міндеттері:

1. Тұқым қуалайтын белгілердің ұрапқтан – ұрпаққа таралуы байланысын түсіндіру.

Шынында да, неге мысықтардан иттің күшіктері емес мысық күшіктері туады? Бұндай сұрақтың қойылуының құқығы бар оның қисынсыздығына қарамастан. Өйткені жақын ара да ғана пеночка жұмыртқаларынан көкектер пайда болады деген ойларды да естуге болатын.

2. Тірі ағзалардың сан алуандығының пайда болу заңдылықтарын түсіндіру.

Сан алуан өсімдіктер мен жануарлар түрінен басқа түрлердің ішінде де жеке дара алуандық бар. Мысалы, екі бірдей адам жоқ, сондықтанда да осындай алуандылықтың пайда болу заңдылықтарын түсіндіру де генетиканың міндеттерінің бірі болып табылады.

3. Әр түрлі формалардың түзілуі мен функциялардың қосылуының бір ізділігін белгілейтін механизмдерді түсіндіру.

Биолог үшін маңызды тақырып - жеке дара дамудың механизмдерін зерттеу болып табылады. Адамның жұмыртқажасушасының диаметрі 0,22 мм, ол көлемі бойынша өзінен кіші спермиямен ұрықтанады. Осындай 2-і кішкентай жасушадан дүниені танып, оны өзгертетін адам дамиды. Ересек ағзаның қасиеттері бір сәтте байқалынбайды, ол белгілі бір түрлерге және түрлердің ішіндегі жеке дараларға (индивидуумдарға) тән қатан бірізділікпен байқалынады. Функциялардың қосылуы мен әр түрлі формалардың түзілуінің бірізділігін қандай механизмдер белгілейді? Осы сұрақты да қойып оған жауап беретін генетика.

Генетиканың тәжірибиелік және теориялық дамуы бүгінгі күні оның жалпыбиологиялық маңызын көрсетті. Өмірдің негізін терең қарау генетиканы барлық биологиялық пәндердің фундаменті (негізі) қылды. Сондықтанда генетиканың нәтижелері мен жетістіктері барлық биологтарды, ботаниктерді, зоологтарды, микробиологтарды, адамды зерттейтін ғалымдарды да қызықтырады. Генетиканың ғылым ретінде бірнеше тараулары бар: өсімдіктер генетикасы, жануарлар генетикасы, вирустар мен микроағзалар генетикасы, адам генетикасы.

Генетиканың зерттеу объектісі болып адам қарастырылып жатыр. Адам генетикасы жалпы генетиканың жетістіктерін қолданады және де өзінің де зерттеу әдіс-тәсілдері, жетістіктері бар. Бүгінгі күні адам ролі бұдан да үдейе түседі, оның басқа ғылымдармен байланысы нығайады, өйткені қарастырылатын барлық мәселелер қоғам өмірінің негізімен байланысты: адам денсаулығымен, адамдарды тәрбиелеумен оқытуымен.

Медициналық генетика адам генетикасының тарауы ретінде тұқым қуалайтын патология мәселелерін (проблемаларын) зерттейді. Оның міндеттеріне адамның тұқым қуалайтын ауруларын анықтау, есепке алу, емдеу және алдын алу кіреді. Бүгінгі күні 2000-нан астам тұқым қуалайтын аурулар тіркелген, олардың кей біреулеріне алдын алу жолдары мен емдеу әдістері әзірленген.

Адамның қалыпты (норма) мен ауру кезіндегі түрлі белгі-қасиеттерінің дамуында генетикалық факторлардың ролі туралы сұрақ әлі де жеткіліксіз зерттелген. Генетика адамның қалыптасуындағы келесі маңызды сұрақтарды да қарастырады, оның норма мен патологиядағы психикалық ерекшеліктерінің қалыптасуы, тәрбие мен оқытудың нәтижелі жолдарын әзірлеу, қабілеттері мен дарындылығын дамыту, адамның рухани бейнесін қалыптастыру. Сондықтан да генетика психологиямен, философиямен, социологиямен және педагогикамен байланысты. Тек осындай байланыс шынайы жетістіктерге әкеледі, өйткені адам - тек биологиялық тірі ағза емес, сонымен қоса әлеуметтік – қоғамның дамуының нәтижесі.

Педагог-дефектологтарға балалардың психикалық әрекеті мен ақыл-ой қабілеттерінің қалай қалыптасатындығы және дамуы, дарындылықтың генетикалық механизмдерінің ашылуына ортаның (мысалы, оқыту мен тәрбиенің) қай кезенде және қалай әсер етуі, ықпал ететіндігі, тағы да басқа сұрақтарды білу қызықты да және маңызды. Адамды зерттеудің барлық күрделі аспектілерін әзірлеу өзінің негізінде генетиканың негізгі заңдарын түсінуіне сүйенеді.