3. Жасуша бөлінуінің түрлері: митоз, мейоз.

Жалпы ағзада жасушалардың екі түрі кездеседі. Олар-дене (сомалық) жасушалар және жыныс жасушалары (гаметалар). Дене жасушалары митоз жолымен, ал жыныс жасушалары мейоз жолымен бөлінеді.

Митоз немесе жасушаның бұрыс жолмен бөлінуі. Бұл процесс негізінде тұқым қуалайтын материал-хромосомалар алдымен екі еселеніп алып, содан соң жаңа түзілген екі жасушаға тең мөлшерде бөлінеді.

Митоздың генетикалық мәнінің өзі бір ағзаға тән тұқым қуалайтын ақпараттың жаңа түзілген екі жасушаға бірдей, ұқсас болатығында.

Жасуша өзінің бөлінуі барысында бірнеше кезеңнен өтеді, оларды біріктіріп жасушалық немесе митоздық цикл деп атайды. Әр түрлі ағзалардың жасушалық циклдерінің ұзақтығы бірдей болмайды. Жасушалық циклдің өзі бірнеше фазалардан тұрады. Олар: интерфаза, профаза, прометафаза, метафаза, анафаза және телофаза.

Интерфаза – екі митоздық бөлінудің арасында жүзеге асатын аралық кезең. Интерфаза 10 сағаттан бірнеше тәулікке дейін созылады. Бұл кезде жасуша келесі бөлінуге әзірленеді, яғни хромосоманың негізгі компоненті болып есептелетін ДНК редупликацияланады (екі еселенеді), ядролық РНК мен белок синтезделеді және келесі митозға қажетті энергия жинақталады. Сонымен интерфаза аяқталып митоз басталады.

Профаза немесе митоздың алғашқы фазасында хромосома спиралданып жуандай бастайды. Оны микроскоп арқылы көруге болады. Бұдан біз интерфаза кезінде хромосоманың екі еселеніп немесе репродукцияланып бір аналық хромосомадан екі жаңа хромосоманың түзелетінін көреміз. Бірақ профаза кезінде хроматиндер дет аталатын бұл екі жартылай жіпшелер бір-бірінен ажырап кетпей центромера арқылы бекіп тұрады. Профазаның соңында ядро қабықшасы мен ядрошық жойылып хромосома цитоплазманың жалпы массасымен аралысып кетеді.

Прометафазада хромосомалар жасушаның экваторлық бөліміне қарай жылжи бастайды.

Метафаза кезінде хромосома жіпшелері экватор жазықтығына жинақталып метафазалық пластинка құрайды. Ұзын хромосомалар V тәрізді болып иіледі де, олардың центромерлеріне ахроматин жіпшелері ілігіп, солар арқылы хромосомалар полюстарға жылжиды. Метафазалық пластинка ағзаның өзіндік паспорты іспетті. Себебі онда хромосомалардың саны мен пішіні анық көрінеді.

Анафазада хроматидтер екі полюске тартылып тітеді. Сөйтіп, хромосомалардың сан жағынан бірдей жаңа екі тобы пайда болады.

Телофаза – бұл митоздың ең соңғы сатысы. Бұл кезде хромосомалардың жаңадан түзілген екі тобының сырттарынан қабықша каптап нәтижесінде екі жаңа ядро пайда болады. Осымен ядроның бөлінуіғ яғни кариокинез аяқталады. Одан соң цитоплазмада жасушаны екіге бөлетін буылтық пайда болады. Оны цитогенез деп атайды.

Бүкіл митоздық циклдың ұзақтығы ағзаның түріне, оның физиологиялық жағдайына және сыртқы орта факторларына байланысты 30 минуттан 3 сағатқа дейін созылады.

Жасушаның митоздық бөлінуі жоғарыда көрсетілгендей белгілі бір ретпен және өте жоғары дәлдікте жүреді. Оның механизмі миллиондаған жылдар бойы ағзалардың эволюциялық дамуы барысында қалыптасқан.

Мейоз немесе жасушаның тік жолмен бөлінуі. Мейоз бірінен соң бірі кезектесіп келетін екі бөлінуден тұрады. Нәтижесінде диплоидты (2n) хромосом жиынтығы бар сомалық жасушадан гаплоидты (n) жыныс жасушасы-гамета түзеді.

Мейоздық екі бөлінуді шартты түрде I, II-мейоз немесе редукциялық және эквациялық деп атайды. Әр мейоздық бөлінудің өзі митоздағыдай профаза, метафаза, анафаза және телофазалардан тұрады. Оларды ажырату үшін рим санымен I, II деп белгілейді. Хромосомалардың редупликациясы (екі еселенуі) мейоз I-нің алдында өтетін интерфазаның кезеңінде жүзеге асады.

I-Профаза – бұл ең күрделі кезең болып саналады. Оның өзі кезеңдерден тұрады: лептонема, пахинема, диплонема және диакинез.

Лептонема (жіңішке жіпшелер стадиясы) митоздық алғашқы профазасына ұқсас келеді. Бұл кезде хромосома жіпшелері екі еселеніп жұптасады және олардың спиральдануы әлі әлсіз болады.

Зигонема кезінде гомологты хромосомалардың ұқсас бөлімдері бір-біріне жақындасып конъюгацияланады, соныі негізінде биваленттер түзіледі.

Пахинема (жуан жіпшелер стадиясы) кезінде хромосомалардың конъюгациялануы аяқталып, ал олардың спиральдануы әрі қарай жалғасады, нәтижесінде хромосомалар жуандап тұрқы қысқарады.

Диплонемада биваленттер мен оларды құрайтын төрт хроматидтің құрылымы анық көрінеді. Бұл стадияда гомологты хромосомалар бірін-бірі итермелей бастайды, нәтижесінде хиазмдер деп аталатын «Х» тәрізді фигуралар пайда болады. Ол биваленттегі гомологты хромосомалардың бір-бірімен бөлім алмастыратындығын көрсетеді.

Диакинезде спиральдану күшейіп, хиазмдердің саны азаяды да биваленттер ядроның шетіне қарай орналасады. Бұл стадияда ядро қабығы жойылып, сонымен профаза I аяқталады.

I-Метафаза. Мұнда ядролық мембрана мен ядрошық жойылады. Биваленттер жасушалардың экватор жазықтығына жиналып, метафазалық пластинка құрайды. Хромосомалар бұл кезде толық спиральданып бітеді де, тұрқы қысқарып жуандайды.

I-Анафазада хромосомалар қарама-қарсы полюстарға ажырайды. Мейоздың I-анафазасының митоздық анафазадан айырмашылығы полюстерге бір центромерге бекіген, екі хроматидтен тұратын хромосомалар ажырайды.

I-Телофазада ядроның мембранасымен оның құрылымы қайтадан қалпына келеді. Қысқа мерзімді интеркинезден соң екінші мейоздық бөліну басталады. Кәдімгі интерфазадан интеркинездің айырмашылығы – хромосомалар екі еселенбейді.

II-Профазада хромосомалар анық көрінеді. Бұл кезде олар көбінесе кресті фигуралар түрінде болады.

II-Метафаза митоз тәріздес жүреді. Бұл стадиядағы хромосомалардың митоздағыдан айырмашылығы оның спиральдану дәрежесі жоғары сондықтан анығырақ көрінеді.

II-Анафазада екі еселенген центромерлердің бір-бірінен алшақтанбайтындығы байөалады, соның нәтижесінде жас хроматидтер әр полюстерге ажырайды.

II-Телофазада төрт гаплоидты ядро түзіледі.

Жасушаның бөліну жолдары митоз бен мейозды қарастырғанда жасущаның ядросы мен хромосомаларға көңіл бөлінді. Олар тұқым қуалаушылықтың материалдық негізі болып есептеледі.