6. Әдебиет:
Оразымбетова Ғ.Д., Сәлім Е.Қ. Қазақ тілі 2013 ж.
Оразахынова Н.А.
Қазақ тілі ( Сөзжасам. Морфология) : учебное пособие / Н. А. Оразахынова, Ж. Т. Исаева, Г. С. Сүлеева. - Алматы : АРЫС, 2014. - 176 с. : ил
Бектурова А.Ш.
Казахский язык для всех : учебное пособие / А. Ш. Бектурова, Ш. К. Бектуров. - Алматы : Атамұра, 2014. - 718 с.
Бектұров Ш.
Қазақ тілі для начинающих : учебник / Ш. Бектұров, А. Бектұрова. - Алматы : Рауан, 2014. - 397 б.
Доскеева Б.Ж.
Қазақ тілі: жоғары оқу орындарының 1 курсына арналған : учебник / Б. Ж. Доскеева. - Алматы : Ана тілі, 2010. - 191 с.
Рысбаева Г.К.
Қазақ тілі: Грамматикалық анықтағыш = Казахский язык. Грамматический справочник / Г. К. Рысбаева. - Алматы : Сөздік-Словарь, 2010. - 192 б.
Сыздық, Рәбиға.
Қазақ тілінің анықтағышы : определитель / Р. Сыздық. - Астана : Елорда, 2010. - 527 б.
Хасанова С.
Контрольно-тренировочные упражнения по морфологии современного казахского языка : учебник / Хасанова С. - 1-е изд. - Алматы : Ана тілі, 2011. - 135 с. : ил
Әуелбеков Ш.
Қазақша сөйлеу үлгілері:Казахский разговорный язык / Ш. Әуелбеков. - Алматы, 2009. - 238 с
7. Бақылау:
1. Күре тамырдың қызметі қандай?
2. Қылтамырлардың қызметі қандай?
3. Көк тамырдың қызметі қандай?
1. Тақырып №13, аталуы: Тыныс алу жүйесі. Тілдегі объектілік, субъектілік, предикативтік
қатынастар.
2.Мақсаты: Тыныс алу жүйесі туралы мағлұмат беру. Жаттығу жұмыстары арқылы қазақша
сауатты жазуға дағдыландыру. Сөйлеу қабілеттерін кәсіби бағытта арттыру.
3. Оқытудың міндеттері:
Студент білу керек:
- берілген сұрақтарға сөздік қорды пайдаланып дұрыс жауап беру;
- тақырып бойынша өз ойын дұрыс жүйелі түрде айта алу;
Студент істей білуі керек:
- мәтінмен жұмыс істеу барысында мәтіннің мазмұнын өз сөзімен жеткізе білуі керек;
- естігені бойынша қабылдаған мәліметті қорытып, өз ойын айта білуі керек.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1.Тыныс алу жүйесі.
2.Кеңірдек
3.Бронхы, өкпелер
4.Тілдегі объектілк қатынастар.
5.Тілдегі субъектілік қатынастар.
5. Оқу және оқытудың әдістері. Сөздікпен жұмыс,тілдамыту, оқылым,жазылым,аударма.
1-тапсырма.Сөздікпен жұмыс. Сөздерді жаттап, сөйлем құраңыз.
көмей (көмекей) – гортань
кеңірдек – трахея
кілегейлі қабықша – слизистая оболочка
шырышты қабықша – слизистая оболочка
залалсыздану – обезвредить
шеміршек – хрящ
түкті – волосистый
сіңір – сухожилие
тармақталу – разветвление
аңқа – носоглотка
2-тапсырма. Тілдамыту. Мәтінді оқып, мазмұндаңыз.
Тыныс алу дегеніміз – ағза және сыртқы орта аралығындағы газ алмасу үрдісі. Ағза оттегіні сіңіріп, көмір қышқыл газын бөліп отырады. Адам оттегісіз өмір сүре алмайды. Оттегі жасушалар мен ұлпалардың тыныс алуы мен өз қызметтерін атқаруы үшін қажет. Тыныс алу жүйесі оттегін қан айналу жүйесіне өткізеді. Ал оттегі қанның құрамындағы гемоглобинмен бүкіл денеге таралады.
Тыныс алу мүшелеріне мұрын қуысы, аңқа, көмей немесе көмекей, кеңірдек, өкпе және бронхылар жатады. Тыныс алу мүшелері тыныс алу, газ алмасу, дыбыс шығару қызметтерін атқарады.
Тыныс алу жолы мұрын қуысынан басталады. Мұрын қуысының жоғарғы, төменгі және екі бүйір қабырғалары болады. Жоғарғы қабырғасы мұрын сүйектері мен шеміршектерден түзіледі. Мұрынның ортаңғы пердесі мұрын қуысын тең екі бөлікке бөледі. Мұрын қуысының ішкі қабырғасын шырышты қабықша астарлайды. Онда көптеген қан тамырлары, бездер және түкті эпителий орналасқан. Мұрын қуысы тыныс алу және иіс сезу бөлімдеріне бөлінеді. Мұрында ауа залалсызданады, ылғалданады және жылынады.
Мұрын қуысынан ауа аңқаға, одан кейін көмейге (көмекейге) барады, көмейден кеңірдекке өтеді.
Көмей (көмекей) – мойынның алдыңғы жағында орналасқан іші қуыс шеміршекті мүше. Оның ішкі бетін кілегейлі қабықша астарлап жатады. Қабырғасы шеміршектерден түзілген. Шеміршектер бір-бірімен жартылай қозғалмалы байланысқан. Шеміршектердің арасында – 2 дыбыс сіңірлері болады, олар да шеміршекке бекиді. Ер адам көмекейінің орташа ұзындығы 44 мм. Әйелдердің көмекейі кішілеу, дыбыс сіңірлері қысқа болғандықтан, дауысы жіңішке болады, оның орташа ұзындығы 36 мм.
Кеңірдек – көмейдің жалғасы, іші қуыс түтік пішінді шеміршекті мүше. Оның ұзындығы шамамен 9-12 см, диаметрі 15-18 мм. Кеңірдек доға тәрізді, 16-20 шеміршекті сақиналардан тұрады Кеңірдек бесінші арқа омыртқасының тұсынан оң және сол жақ өкпеге баратын 2 бронхыға тармақталады.
Бронхы (грекше «bronchus» – тыныс алқымы) кеңірдектің жалғасы. Ішкі беті шырышты қабықшамен қапталған. Бронхылар оң және сол өкпеге кіреді. Өкпеде олар өте көп тармақтарға бөлінген. Ең жіңішке тармақтары бронхиолдар (грекше «bronchіolі» – кішірею) деп аталады. Бронхиолдардың ұштары шоғырланып, іші ауаға толы өкпе көпіршіктерімен (альвеолалармен) аяқталады. Альвеоланың (латынша «alveolus» – ұяшық, көпіршік, қуыс) диаметрі 0,2–0,3 мм, қабырғалары бір қабат эпителий жасушаларынан тұрады. Көпіршіктердің саны 300-350 миллиондай.
Өкпелер
кеуде қуысында орналасады. Әр өкпе
өкпеқаппен қапталған. Ерлердің өкпесінің
биіктігі 27-30 см, әйелдердікі 21-23 см. Оң
жақ өкпе сол жақ өкпеден үлкендеу болады.
Оң өкпе 3 бөлікке, сол өкпе 2 бөлікке
бөлінген. Ересек адам өкпесінің тіршілік
сыйымдылығы 3500 
.
Адам минутына орта есеппен 16-18 рет тыныс
алады. Осы мезгілде өкпе 8 л. ауа өткізіп,
адам өміріне аса қажет газ алмасуды
қамтамасыз етеді.
3–тапсырма.Оқылым. Тыныс алу мүшелеріне қатысты фразалық тіркестерді оқып, мағынасын сәйкестіріңіз.
|
фразалық тіркестер |
|
Білдіретін мағыналары |
а |
Мұрнына су жетпеу |
1 |
дем алуы қиындау |
ә |
Мұрнын шүйіру |
2 |
уақыты болмау, үлгермеу |
б |
Өкпесі аузына тығылу |
3 |
дауысы ерекше әнші |
в |
Күміс көмей |
4 |
менсінбеу |
4-тапсырма. Жазылым. Төмендегі сөздер мен сөз тіркестерінің мағынасын түсіндіріп, объектілік, субъектілік, предикативтік қатынастарда сөйлем құраңыз .
Ағза мен сыртқы орта, бүкіл денеге таралу, тыныс алу жолы, дыбыс шығару қызметі, бүйір қабырғалары, мұрын қуысының ішкі қабырғасы, ауаның залалсыздануы, ауаның ылғалдануы, ауаның жылынуы, доға тәрізді, шеміршекті сақиналар, біртіндеп кішірею, ауа жүретін түтікшелер, адам өміріне қажетті, газ алмасуды қамтамасыз ету.
5-тапсырма. Мәтіннен берілген қысқа ақпараттарды кеңейтіп толықтыратын үзінділерді тауып жазыңыз.
Тыныс алу дегеніміз –
Көмей (көмекей) –
Кеңірдек –
Бронхы–
6-тапсырма. Аударма. Сөйлемдерді қазақ тіліне аударыңыз.
Обмен газов между кровью и воздухом происходит в органах дыхания.
При
спокойном вдохе в легкие взрослого
человека поступает около 3500 
воздуха.
У разных людей жизненная емкость легких неодинакова.
Углекислый газ из венозной крови поступают в легочные пузырьки.
Кислород из легочных пузырьков проникает в кровь. Как происходит газообмен в легких?
Почему надо дышать через нос?