2. Қорытынды кірісті немесе зиянды табу, жабылушы жазбалар. Корпоративті табыс салығы бойынша шығындар есебі

Жыл соңында 6-ші «Табыстар» бөлімінің шоттары 5410-шы «Пайда (зияндар)» шотымен жабылады. 1-ші қаңтар мен 31-ші желтоқсанға олардың қалдығы болмайды. Есептік кезеңдегі соңғы табыстарды немесе зияндарды есепке алу үшін 5410-шы «Пайда (зияндар)» шоты қолданылады. Қызмет түрлерін өткізуден түскен табыстар жыл ағымында 6000-шы “Негізгі қызметтен алынған кірістер” ( шот 6010 ), 6100, 6200-шы “Негізгі емес қызметтен алынған кірістер” (6110-6160, 6210-6280 шоттары) бөлімдердің шоттарында жинақталады. Жыл соңында алынған табыстар сомасына шоттар корреспонденциясы құрылады: 6000-шы “Негізгі қызметтен алынған кірістер” және 6100, 6200-шы “Негізгі емес қызметтен алынған кірістер” бөлімдері шоттарының дебеті, 5410-шы «Пайда (зияндар)» шотының кредиті.

3110 “Корпоративтік табыс салығы” шоты заңды тұлғалардан есептелген және аударылған табыс салығы сомаларын көрсетуге арналған. Шегерімдер мен жеңілдіктерді алып тасталған жылдық жиынтық табыс салық салу объектісі болып табылады. 3110 шоттың кредиті бойынша жыл соңында анықталатын, бюджетке енгізілуге тиіс табыс салығының сомалары 7710 «Корпоративтік табыс салығы бойынша шығындар» шотымен корресподенциясында көрсетіледі. 3110 шоттың дебеті бойынша бюджетке аударылған аванстық төлемдер сомалары, ақша қаражаттарын есептеу (1010, 1030, 1060) шоттармен корреспонденциясында көрсетіледі.  Кейінге қалдырылған салықтық міндеттемелер  4310 шотта есепке алынады.

3. Сұрыптаудың қажеттілігі және сұрыптап тексеруді жүргізудің кезеңдері

530 "Аудиторлық сұрыптау" деп аталатын Халықаралық аудит' стандарты іріктеудің жиынтығы бойынша қорытынды жасау мақсатында тандап алынған баптардың кейбіреулеріне қатысты аудиторға дәлелдеулер алуға және оларды бағалауға мүмкіндік беретін шоттың қалдығы немесе операцияның тобы шеңберінде 100 %-дан төмен баптарғақ атысты аудиторлық процедураларды қолдану ретінде іріктеуді анықтайды /53/.

Іріктеу тәуекелдігі. Іріктеу кезінде мәліметтер жиынтығының барлық баптарын аудитор тексермейтін болғандықтан, ол мәліметтердің барлық. жиынтығын зерттеу нәтижесшде жасалуы мүмкін қорытындыдан айырмашылығы бар қорытынды жасау тәуекелдігі болады. Бүл - іріктеу тәуекелдігі болып табылады.

Аудитор жоспарлау, таңдау (іріктеу), үлгілерді тестілеу және мәліметтердің өз жиынтығына тән көрсеткіш болып табылатындығына және іріктеу тәуекелдігі қолайлы деңгейге дейін төмендейтіндігіне тиісті дәрежеде сенімді болу үшін нәтижелерді бағалау кезінде ұтымды негізді пайдалануға тиісті.

Статистикалық және статистикалық емес іріктеу. Статистикалық' іріктеу кезінде мәліметтер жиынтығы бойынша таңдау жасау үшін ықтималдық теориясы сияқгы математикалық процедуралар қолданылады. Статистикалық емес іріктеу кезінде негізгі әдіс аудитордың пікірі болып табылады. Фирманың тәжірибесінде статистикалық және статистикалық емес іріктеулер құрамдастырыла пайдаланылады. Бірақ, аудиторлар ой-пікірді статистикалық іріктеу кезінде қолдануды шектемейтіндігін байқап қарау керек. Себебі ой-пікір маңыздылық деңгейін анықтау үшін қажет.

Іріктеп (ішінара) тексеру жүргізудің негізгі кезеңдері:

• іріктеуді жоспарлау;

• іріктеу үлгілерін тандап алу;

• іріктеу үлгілерін бағалау.

Аудиторлық іріктеудің көлемі мен кұрылымын жоспарлау кезінде аудиторлар аудиттің ерекше мақсатын, үлгілер алынатын мэліметтер. жиынтығын, олардың көлемі мен алу әдістерін назарға алуға тиісті.

Мэліметтер жиынтығы - тиісті қорытынды пікірлерді құрау мақсатында іріктеу жасау үшін аудитор негізге алатын мәліметтер кешені.

Іріктеу көлемі. Іріктеу көлемін анықтау кезінде аудитор іріктеу тәуекелдігін, жіберілетін қателердің санын (жіберілуі мүмкін қателер) және қатені табу дәрежесін (болжамды кателер) ескеруге тиісті.

Болжамды қателер. Егер аудитор мэліметтер жиынтығында қате бар деп болжайтын болса, онда үлкен көлемдегі іріктеуді зерттеу қажет. Егер аудитор мәліметтер жиынтығында қате жоқ деп есептейтін болса, онда іріктеудің кішкене көлемі ақталған болып табылады.

Аномальдық (ауытқушы) қате—кейбір нақты жағдайлардан басқа жағдайларда қайталанбайтын, және сондықтан да жиынтықта қатені көрсетпейтін, бөлек оқиғалардың салдарынан туындаған қате. /53/.

Еркін (өз бетімен) таңдап алу. Қарапайым еркін іріктеу - бүл,' мәліметтер жиынтығының барлық баптарының іріктеліп алынуға бірдей мүмкіншіліктері болатын таңдап алу әдісі.

Кездейсоқ тандап алу - бұл, жүргізілу барысында мәліметтер жиынтығын кұраушы барлық баптардың тандалып алынуына бірдей мүмкіншілік беруге аудитор ынталанатын тандап алу процессі.

Қүны бойынша таңдап алу. Мұндай жағдайда мәліметтер жиынтығын іріктеу ретінде баптар емес, ақша бірлігінің құны пайдаланылады.

Жүйелі таңдап алу. Үлгілерді жүйелі түрде таңдап алу кезінде аудитор мәліметтер жиынтығының көлемін іріктеудің көлеміне бөлу арқылы іріктеудің бірыңғай интервалын анықтайды.

Блок бойынша тандап алу. Блок бойынша тандап алу әдісі барлық уақытта орынды бола бермейді. Себебі мәліметтер жиынтығы ретімеш орналастырылған баптардың бір-біріне ұқсас сипаттамасы болып, мәліметтер жиынтығының басқа жерінде орналасқан басқа баптардан айырмашылығы болмайтындай етіп күрылуы мүмкін. Блок бойынша тандап алу операцияның немесе баптардың катарында орналасқан сандарды іріктеуден тұрады.

Іріктеудің әрбір бабы бойынша аудиторлық процедура өткізгеннен кейін аудитор:

• үлгіден табылған кателерді таддауға тиісті;

• іріктеу тәуекелдігіне кайта бағалау жасауға тиісті.

Статистикалық іріктеу еркін таңдауды қолдануды және іріктеу көлемін анықтау, оның нәтижелерін сандық бағалау мен тәуекелдікті өлшеу үшін ықтималдық теориясын пайдалануды талап етеді.

Статистикалық іріктеуді пайдалану үшін қажетті шарттар:

а) тексерілетін мәліметтер жиынтығы біртекті болуға тиісті, яғни, ол бір деңгейдегі аудиторлық тәуекелдікке тап болған бір түрдегі баптардан тұруға тиісті. Бүл статистика теориясын дұрыс пайдалану үшін кажет.

э) мәліметтер жиынтығы мейлінше үлкен болуға тиісті, олай болмаса бүл әдісті пайдаланудан ешқандай пайда алу мүмкін болмайды.

б) ұсынылатын қателердің деңгейі төмен болуы керек, басқаша айтқанда, бақылаушы тәуекелдікті бәрінен бүрын аудитор жоғары емес төмен деп бағалауға тиісті.

в) мәліметгер жиынтығының баптары тандалып алынғаннан кейін. анықтауға бірден берілуге тиісті, себебі ол сол баптарға тексеру жүргізуді жеңілдетеді.