№ 4 Емтихан билеті

1. Қаржылық есептілік: экономикалық ақпарат ретінде оның жіктелінуі және оны пайдаланушылар

Есеп беру деп кәсіпорынның өткен кезеңдегі қаржылық-шаруашылық қызметін кешенді түрде сипаттайтын барлық көрсеткіштер жүйесін айтамыз. Есеп беру процесін жасау есеп жұмысының соңғы сатысы болып табылады.

Қаржылық есеп берудің мақсаты өз пайдаланушыларына заңды тұлғаның қаржылық жағдайы туралы сенімді, мәнді және пайдалы ақпараттарды беру болып табылады. Қаржылық есеп берудің пайдаланушыларының қатарына потенциалды инвесторлар, кредиторлар, жабдықтаушылар, сатып алушылар, еңбеккерлер, сондай-ақ мемелекеттік органдар кіреді.

Қаржылық есеп беру басқарушы органдардың жұмысын және субъектінің ресурстарын, міндеттемелерін және ақша қаражаттарының болашақтағы ағындарын бағалауға, несие беру бойынша шешімдерге және инвестициялық қызметтерді қабылдауға пайдалы ақпараттарды береді.

Есеп беру мәліметтерін кәсіпорынның тиімділігін бағалау үшін, сондай-ақ шаруашылық қызметін талджау үшін сыртқы пайдаланушылар пайдаланады.

Осымен қоса, есеп беру кәсіпорынның шаруашылық қызметін жедел басқару үшін қажет және ол болашақ кезеңдерді жоспарлау мен болжау үшін басты база болып табылады.

Есеп беруге қойылатын негізгі талаптар: кәсіпорын қызметінің нәтижесін анық және объективті көрсету, барлық көрсеткіштерді бір-бірімен қатаң түрде үйлестіру, бухгалтерлік пен жедел-статистикалық есеп берудің сабақтастығын сақтау, әдістемелік және басқа да ережелерді сақтау болып табылады.

Бұрмаланған есеп бергені үшін кәсіпорынның басшысы мен бас бухгалтері ҚР-ның әрекет етіп тұрған заңдарына сәйкес жауап береді.

Қаржылық есептілік дара кәсіпкердің немесе ұйымның қаржылық жағдайы, қызметінің нәтижелері мен қаржылық жағдайындағы өзгерістер туралы ақпартты білдіреді.

Мемлекеттік мекемелердің қаржылық есептілігін қоспағанда қаржылық есептілік мыналарды қамтиды:

1. Бухгалтерлік баланс

2. Пайда мен зияндар туралы есеп

3. Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп

4. Капиталдағы өзгерістер туралы есеп

5. Түсіндірме жазба.

Қаржылық есептілікті жасау тәртібі мен оған қойылатын қосымша талаптар халықаралық стандарттарға және ҚР-ның бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік туралы заңнамасының талаптарына сәйкес белгіленеді.

Егер ҚР-ның заңнамалық актілерінде өзгеше көзделмесе, мемлекеттік мекемелердің қаржылық есептілік көлемін, оны жасау нысандары мен тәртібін уәкілетті орган белгілейді.

Қаржылық есептілікке ұйымның басшысы, бас бухгалтері және жеке кәсіпкер қол қояды.

2. Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің дебиторылқ борыштарының есебі

Дебиторлық қарыздардың ең басты қолданатын баптарының бiрi «Сатып алушылар және тапсырыс берушiлермен есеп айырысу» табылады.

1210 "Алынуға тиiстi қарыздар" шотында жөнелтiлген өнiм (тауарлар), орындалған жұмыстар және көрсетiлген қызметтер үшiн төлеуге банк қабылдаған есептесу құжаттарын есепке алады.

Алынуға тиiстi дебиторлық қарыздар ағымдағы (немесе қысқа мерзiмдегi) дебиторлық қарыздар, яғни бiр есептiк кезеңнiң iшiндегi болып және ұзақ мерзiмдегi дебиторлық қарыздар, яғни бiрнеше есептiк кезендi қамтитын болып екiге бөлiнедi.

Сатып алушылар және тапсырыс берушiлермен есеп айырысу бойынша бухгалтерлiк есепте келесi жазулар жазылады:

Сатылған (жөнелтiлген) өнiмнiң, тауарлардың, iстелiнген жұмыстардың және көрсетiлген қызметгердiң нақты өзiндiк құнына сәйкес мына төмендегiдей шотгардың корреспонденциясы жасалады: 7010 "Сатылған дайын өнiмнiң (жұмыстардың, қызметгердiң) өзiндiк құны" шоттары дебеттелi де, 8010 "Негiзгi өндiрiс", 8020 "Қосалқы өндiрiс" және басқа шоттары кредиттеледi.

Қаржылық инвестицияларды, материалдық емес активтердi, негiзгi құралдарды саткан кезде тиесiлi шығыстар шотгары дебеттелiп, актив шотгары кредитгеледi (2411-2415, 2730,).

Сатылған (жөнелтiлген) өнiмнiң, тауардың, атқарылған жүмыстың, көрсетiлген қызметтердiң сату қүнына 1210-шоты дебеттеледi де, 6010 "Сатылған дайын өнiмнен (жүмыстардан, қызметтерден) түскен табыс" және басқа шоттары кредиттеледi.

Осыған ұқсас шоттардың корреспонденциясы негiзгi құралды (6210 шоттың кредитi), материалдық емес активтердi (6211 шотгың кредитi), бағалы қағаздары (6213 шотгың кредитi) сатқан кезде жасалады. Осы жасалған корреспонденциямен бiрге қосымша құн салығына (ҚҚС) 1210 шоты дебеттелiп, 3130 шоты кредиттеледi.

Сатып алушыларға және тапсырыс берушiлерге төлеу үшiн берiлген есеп айырысу-төлем қүжаттарын төлегенiне 1040 "Есеп айырысу шотындағы нақты ақша», 1010 "Кассадағы нақты ақша" шоттары дебетiтеледi де, 1210 "Алынуға тиiстi қарыздар" шоты кредиттеледi.

Егер сатып алушылар мен тапсырыс берушiлер шартқа сәйкес жабдықтаушыға аванс төлесе (1010, 1040-шотгардың дебетi, 3511 "Тауарлы-материалдық запастары мен жабдыктау үшiн алынған аванстар" немесе 3512 "Жұмыстарды орындау және кызмет көрсету үшiн алынған аванстар" шоттардың кредитi), онда сатып алушылар мен тапсырыс берушiлер төлеген аванс сомасын шегерiп барып төлем жасайды.

Жабдыктаушы кәсiпорынның бухгалтериясы бұрынырақ төленген авансты есепке алады да, ол: 3511 және 3512 шоттарының дебетi және 1210-шотының кредитi бойынша көрiнiс табады.

Егер де алынуы тиiс шоттар алғашқыда шетел валютасымен, содан соң теңгемен көрсетiлсе, онда олардың есептiк кезеңнiң соңына пайда болған оң айырмасы 1210 шоттың дебетiнде және 6250 кредитiнде көрсетiледi, ал терiс айырмасы 7430 дебетiнде және 1210 шоттың кредитiнде көрiнiс табады.

Дебиторлық қарыздар соларға байланысты түсетiн табысты салыстырғанның нәтижесiнде ғана танылады, бiрақ табыстан баға бойынша да, сату бойыншада берiлген жеңiлдiктермен (скидка) қоса, сатудан қайтарылган тауарлардың қүны шегерiледi.

Баға мен сатудан берiлген жеңiлдiктер 6032 "Сатудан жасалган жеңiлдiктер", 6033 "Бағадан жасалган жеңiлдiктер" деген шоттары дебеттелiп, 1210 шоты кредиттеледi, ал қайтарылған тауарға 6020 "Сатудан қайтарылған тауарлары" шоты дебетгелiп, 1210 шоты кредитгеледi. Осыған сәйкес, бұрындары есептелген ҚҚС –да түзетiлiп жазылады.