12.4 Бірлескен кәсіпкерлік қызметінің негізгі нысандары

Халықаралық бірлескен кәсіпорындар әр түрлі елдердің екі немесе бірнеше фирмаларының кәсіпкерлік қызметін ұйымдастыру нысандарының бірі болып табылады. Халықаралық бірлескен кәсіпорынды құру және оның қызмет ету негізінде келесі принциптер іске асады:

• бірлескен иелікте және басқаруда болатын, меншікке үлестік қатынасты құру;

• бірлескен меншікке қосылған үлеске сәйкес кәсіпкерлік қызметке тәуекелді бөлісу;

• кәсіпкерлік қызметті іске асыру тетігін, тараптардың құқықтары мен міндеттерін анықтайтын келісім шартты (контрактіні) жасау.

Стратегиялық одақтар. Стратегиялық одақ бірлескен кәсіпорын ретінде, екі немесе бірнеше тараптар арасындағы әріптестік қатынастарды ұйымдастырудың нысаны болып табылады.

Бірлескен кәсіпорын мен стратегиялық одақтың арасындағы ресми айрықшылық, соңғысының онда қатысушы әріптестердің меншіктерінің біріктірілуін қажет етпейді.

Стратегиялық одақ құру дербес заңды тұлғаның пайда болуын көрсетпейді. Ол құрылғанда екі немесе бірнеше фирма өзара бірлескен кәсіпкерлік туралы келісім жасайды. Бұл келісімде қызметті болжамды қаржыландыру, пайда алу мүмкіндігі және оны бөлу тәртібі келісіледі. Сонымен бірге кәсіпкерлік қызметтің мүмкін болған тәуекелдері және оны стратегиялық одақтың әріптестері арасында бөлу қарастырылады.

Іс-тәжірибе жүзінде өте жиі іске асырылатын стратегиялық одақтың мысалы ретінде оның халықаралық консорциум түріндегі нысанын көрсетуге болады. Оның шеңберінде кәсіпкерлік қызметті іске асыру үдерісінде бірін бірі толықтыратын бірнеше фирмалар бірігеді. Ішінара, бұндай қызмет үлкен өндірістік объектінің құрылысын салумен немесе ірі пайдалы қазба орнын игерумен байланысты болады.

Контракт бойынша басқару. Бір фирма, шетелдердің бірінде орналасқан басқарушылық ноу-хауды басқа фирмаға көрсеткен жағдайда, контракт бойынша басқару орын алады. Әдетте әңгіме басқарушылық қызметкерлерді оқыту және шұғыл басқару жүйесін құру туралы болады. Саны және талап етілетін көрсетілу деңгейі басқару бойынша контрактіде келісілетін, басқа да басқарушылық қызмет түрлері жасалуы мүмкін.

12.5 Нарық субъектілерінің халықаралық қызметінің нысаны ретіндегі франчайзинг ерекшеліктері

Шетел нарықтарына шығудың кең таралған тәсілдерінің бірі франчайзинг болып табылады. «Франчайзинг» термині француздың franchising сөзінен алынған және «құқық» немесе «артықшылық» деген мағынаны білдіреді. Бұндай жұмыс істеу құқығын ірі фирма (франчайзи) атынан шағын фирма немесе кәсіпкер (франчайзер) шетел нарығында өздерінің арасында жасалған контракт нәтижесінде алады. Бұл контрактіге сәйкес франчайзи франчайзерге өзінің атынан сауда таңбасын, технологияны, сонымен бірге бизнесті басқару жүйесін береді. Франчайзердің өзінің қызметін іске асыратын аумағы келісіледі, сонымен қатар бұл қызметтің кезеңі көтсетіледі. Франчайзи франчайзердің жұмысына бақылау жасайды және қажет болған жағдайда көмек көрсетеді.

Франчайзер контрактіде келісілген франчайзидің талаптарына сәйкес өзінің қызметін жүргізуге міндеттенеді. Франчайзи франчайзерге бизнес жүйесін бергені үшін тұрақты түрде белгілі бір ақша сомасын төлеп тұрады. Оны франшиза деп атайды.

Әдебиеттер: 1 - 40